Door:
Eline Huisman

10 juni 2020

Tags

Wat je met de ene hand geeft, moet je niet met de andere wegnemen. Toch heeft onze welvaart een ‘grote impact’ op die van de armste landen, blijkt uit de Monitor Brede Welvaart. Hoe staat Nederland ervoor wat betreft beleidscoherentie? ‘Terwijl we Mozambique vragen om een actieplan klimaat, helpen we Shell offshore gasvelden ontginnen. Het summum van incoherentie.’

De haven van de Senegalese hoofdstad Dakar blijkt een uitstekende plek om ambtelijk jargon tot leven te brengen. Terwijl achter hem de trailers op grote schaal sardines uit het water vissen, vertelt een lokale visser aan Patrick Lodiers hoe zijn vangst de afgelopen jaren is gedecimeerd. Traditionele vissers als hij leggen het met hun houten prauwen af tegen grote bedrijven uit onder meer Europa. Het is de eerste aflevering in de BNNVARA-serie Dominee of Koopman, over 70 jaar Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, en het ongemak slaat je in het gezicht. Zo’n zes miljoen Senegalezen zijn economisch direct of indirect afhankelijk van die visvangst. Het wrange is: ondertussen investeert de EU in campagnes voor de Senegalese jeugd om een toekomst in eigen land te zoeken, in plaats van hun geluk te beproeven in Europa.

‘Beleidscoherentie’ mag een gortdroge term zijn, in Dakar wordt voelbaar waarom het zo belangrijk is om beleid op verschillende terreinen in samenhang te bekijken. Gerjan Agterhof, politiek adviseur van Woord en Daad en nauw betrokken bij het onderwerp, zegt het zo: ‘Beleidscoherentie gaat erom dat ons handelen de duurzame ontwikkeling elders niet tegenhoudt of bemoeilijkt. Je zou kunnen zeggen dat al het beleid dat niet bijdraagt aan de duurzame ontwikkelingsdoelen niet coherent is.’ In Senegal zie je hoe twee beleidspraktijken lijnrecht tegen elkaar ingaan. ‘Enerzijds streeft de EU naar de duurzame ontwikkelingsdoelen, anderzijds halen lidstaten daar hun vis vandaan te koste van de doelgroep die ze willen helpen.’

Minister Kaag in gesprek over hoe Nederland de duurzame ontwikkelingsdoelen gaat halen

Wat je met de ene hand geeft, moet je niet met de andere hand wegnemen, is de klassieke uitleg van beleidscoherentie. Hoe staan we er in Nederland voor wat dat betreft? In de afgelopen weken verscheen de SDG-rapportage over de Nederlandse vorderingen met de duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG’s), stuurde minister Kaag de jaarlijkse rapportage beleidscoherentie naar de Tweede Kamer, en publiceerde het CBS de Monitor Brede Welvaart, dat ook de effecten van onze welvaart in andere landen onder de loep neemt. Een goed moment dus om de balans op te maken.

Als een sporter met doping

Het gaat goed in Nederland, laat de Monitor Brede Welvaart zien; de economie staat er sterk voor, ons welzijn is toegenomen (met de grote kanttekening dat het rapport kijkt naar de situatie tot maart dit jaar, dus pre-coronacrisis). Nederland is een ‘handeldrijvende natie’, en dat heeft zowel positieve als negatieve effecten op andere landen – naast werk en exportinkomsten zorgt de handel ook voor het onttrekken van veel grondstoffen.

Tot zover de inkoppers. Wat de Monitor ook laat zien: de afgelopen jaren heeft Nederland recordhoeveelheden biomassa en metalen ingevoerd, waaronder metalen uit de armste landen. Daarmee legt onze welvaart een steeds groter beslag op de natuurlijke hupbronnen van die landen. De uitputting van hulpbronnen heeft volgens het CBS ‘grote impact’ op de welvaart in de armste landen, en in veel Afrikaanse landen profiteert alleen een kleine elite van de export. Bovendien, schrijft het CBS, gaat een sterke economische afhankelijkheid van natuurlijke hulpbronnen vaak samen met maatschappelijke ongelijkheid en corruptie. En ondertussen groeit onze broeikasgasvoetafdruk nog steeds.

 In het Verantwoordingsdebat (op woensdag 20 mei j.l.) gebruikte Tweede Kamerlid Lammert van Raan (PvdD) de metafoor van een sporter die doping gebruikt: ‘Het hogere niveau van de welvaart van het hier en nu houden we in stand door de voorraden van later, van de jonge en toekomstige generaties, en de voorraden van elders als doping te gebruiken.’

Gerjan Agterhof

Gerjan Agterhof maakt namens Woord en Daad deel uit van het Building Change-team, dat van beleidscoherentie het belangrijkste lobbydoel heeft gemaakt. Het hoofdstuk ‘elders’ in de Monitor Brede Welvaart stemt hem nooit vrolijk, geeft hij toe, ‘maar ik word wel steeds ontevredener.’ Het meest opvallend noemt hij de broeikasgasvoetafdruk. ‘Die is nog steeds groot en wordt zelfs groter. Dat is echt zorgwekkend, zeker als je bedenkt hoe lang dit al een thema is zonder dat het de urgentie krijgt die het verdient.’

 ‘Uphill battle’

De winst zit ’m voor Agterhof in het feit dát we in Nederland rapporteren over beleidscoherentie en de gevolgen van onze welvaart elders. Dat is ‘vrij uniek’ en opent in elk geval het gesprek. ‘We staan in ieder geval niet stil.’ Bij Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking staan de duurzame ontwikkelingsdoelen in alles centraal, zegt Agterhof. Wat dat betreft is het denken over coherentie voor ontwikkeling redelijk verankerd. Maar dat is eigenlijk het minst interessant: ‘Veel belangrijker is of juist de andere ministeries rekening houden met de gevolgen van hun beslissingen elders. Bij Economische Zaken of Financiën zie je dat denken veel minder terug – dat veranderen is een uphill battle.’

Zodra beleid een internationale component heeft, zijn ministeries al gauw geneigd te wijzen naar Buitenlandse Zaken, vindt Agterhof. Hij wijst op een recent voorbeeld uit dagblad Trouw over de Nederlandse aanpak bij pandemieën. Gezondheidsadviseur Ger Steenbergen, die beleidsmakers daarover moest adviseren, beschrijft daarin de patstelling tussen de ministeries van Volksgezondheid (VWS) en Buitenlandse Zaken: ‘Vws vindt dat zij gaan over de Nederlandse gezondheidssituatie en dat de internationale gezondheidssituatie onder buitenlandse zaken valt. Maar dat departement ziet gezondheid niet als internationaal thema.’ Iets soortgelijks zie je bij de departementen als het om ontwikkelingsdoelen gaat, zegt Agterhof. ‘Ze hebben weinig oog voor grensoverschrijdende gevolgen van hun beleid. Terwijl in deze geglobaliseerde wereld nauwelijks beleid bestaat dat géén internationale gevolgen heeft.’

Toch is dat niet alleen aan ambtenaren te wijten, vindt Danielle Hirsch, directeur van Both ENDS, voor wie coherentie ‘een onderwerp naar mijn hart’ is. Maatschappelijke organisaties hebben precies dezelfde neiging, zegt ze; zij zoeken ook vooral Buitenlandse Zaken op om te praten over beleidscoherentie. ‘Zo verdiepen we die logica dat het vooral een zaak voor ontwikkelingssamenwerking is.’ Met Both ENDS probeert ze bij verschillende ministeries het gesprek te voeren, al gaat dat bij de een makkelijker dan bij de ander. ‘Het is een logica waaraan we allemaal gewend waren. Dat veranderen kost tijd, maar verandering is altíjd een uphill battle.

Hoopvol

Hirsch probeert naar eigen zeggen te voorkomen dat we de vorderingen niet zien – ‘die zijn er wel degelijk, ondanks de roep op rechts om “Nederland eerst”. We hebben mazzel dat premier Rutte en minister Kaag internationalisten zijn, ze moeten alleen nog groene internationalisten worden – op klimaatbeleid zit echt een klem.’

Hoopvol is Hirsch vooral over de thema’s waar verandering het meest mogelijk lijkt. Wat dat betreft zijn vooral de ontwikkelingen rond internationaal verantwoord ondernemen wat haar betreft nu spannend. ‘In het regeerakkoord staat dat er iets moet veranderen als er met de vrijwillige convenanten niet genoeg gebeurt. Bij Buitenlandse Zaken wordt nu gesproken over de wenselijkheid van wetgeving op het verduurzamen van productieketens. Dat lijkt positief, het zou zomaar kunnen belanden in wetgeving, wat wij heel graag willen.’ [Lees hierover ook het tweeluik over IMVO]

Terwijl we Mozambique vragen om een actieplan klimaat helpen we nog steeds Shell met het ontginnen van de offshore gasvelden. (foto Milieudefensie)

Ook positief vindt Hirsch de aankondiging van minister Kaag dat alle financieringsinstrumenten bij ontwikkelingssamenwerking fossielvrij moeten zijn. ‘Dat is een heel belangrijk signaal: “Wereldbank, jullie krijgen meer geld van mij, maar dat mag je niet in fossiel stoppen.” Al is er ook een keerzijde: op de handelsagenda is investeren in fossiel nog steeds mogelijk. ‘Hulp en handel zijn niet goed bij elkaar gebracht. Terwijl we Mozambique vragen om een actieplan klimaat helpen we nog steeds Shell met het ontginnen van de offshore gasvelden. Dat is het summum van incoherentie. Maar dat is de beperkte politieke ruimte die Kaag heeft, denk ik.’

Onderhandelen met een dictator

Ook op het coherentielijstje van minister Kaag: ontwikkelingsvriendelijke handelsakkoorden en dito investeringsregime, en het tegengaan van belastingontwijking/ ontduiking. Voor Both ENDS staan die handels- en investeringsverdragen bovenaan: als je het systeem anders wilt, moet je de regels veranderen, zegt Hirsch. ‘Maar daarin zien we geen structurele veranderingen. Nog steeds zitten er basisfouten in onze handelsakkoorden waarbij milieu- en sociale rechten ondergeschikt zijn gemaakt. Kijk naar het EU-Mercosur verdrag – hoe kun je überhaupt onderhandelen met een dictatoriale president?’

En hoewel minister Kaag schrijft over de uitwisseling van informatie tussen belastingdiensten, lijkt coherentie op dit thema nog ver weg, zegt Gerjan Agterhof van Building Change. Een poging van FNV en GroenLinks om bedrijven die belasting ontwijken uit te sluiten van corona-steunpakketten, zoals in Denemarken gebeurde, kwam hier niet verder dan een moreel appèl op die bedrijven om geen steun aan te vragen.

Jammer, vindt Agterhof, want ‘juist over het aanpakken van belastingontwijking heeft Nederland relatief veel controle. Een hele productieketen veranderen vraagt betrokkenheid van zoveel schakels. Terwijl we belastingontwijking goed unilateraal kunnen veranderen. Maar in Nederland is ons vestigingsklimaat nog altijd belangrijker dan de belastingopbrengst van Afrikaanse overheden.’ We zijn iets zelfkritischer geworden, vindt hij, ‘maar het gaat om marginale aanpassingen die de BV Nederland niet veel kosten.’

Kort na ons gesprek mailt Agterhof dat recent wel nieuwe stappen zijn gezet: het kabinet heeft intussen aangekondigd vanaf 2024 zelf belasting te gaan heffen als bedrijven in of via Nederland dividend willen wegsluizen naar een belastingparadijs. Nieuwe berekeningen laten zien dat het bedrag dat jaarlijks via Nederland naar belastingparadijzen stroomt, vele malen hoger is dan gedacht: het gaat om 37 miljard euro, in plaats van een eerdere schatting van 22 miljard.

Bewust onbekwaam

Toch ziet Agterhof een positieve ontwikkeling op coherentie in de groeiende maatschappelijke onvrede over dergelijke noodsteun aan belastingontwijkende bedrijven: het laat bewustwording zien. Het is een kleine stap van niet bewust zijn naar bewust worden, zegt Agterhof, en die stap is de afgelopen jaren gezet. Als voorbeeld noemt hij de vragenlijst die Rijksambtenaren gebruiken bij besluitvorming – het Integraal Afwegingskader. ‘Ambtenaren moeten bij het maken van wetten, regelgeving of beleid altijd kijken: is het doelmatig, effectief, en wat zijn de gevolgen? Vorig jaar is aan die checklist toegevoegd dat ze moeten kijken wat het effect van beleid is op de duurzame ontwikkelingsdoelen en op ontwikkelingslanden. Dat is uniek en een goede stap. Zaak is nu nog om dat goed toe te passen; dat lijkt nu nog vooral quick and dirty. Maar het is wel een ijkpunt.’ Dat is hoe we er nu voor staan, besluit Agterhof: ‘Het is niet dat er niets gebeurt, dat laat de rapportage van Kaag ook zien, maar het staat nog niet in verhouding met wat nodig is. Van bewust zijn naar handelen, is een veel grotere stap.’

Danielle Hirsch (foto Sander van Velze, Tetteroo Media)

Bewust onbekwaam, vat Danielle Hirsch de stand van zaken vergelijkbaar samen. De afgelopen jaren is volgens haar echt iets veranderd in de gesprekken. ‘Over handel bijvoorbeeld was vroeger geen discussie. Later werd handel een doel op zich, en nu zijn we zo ver dat we ons afvragen: “hoe kunnen we handel zo inrichten dat daadwerkelijk mensenrechtenschendingen worden voorkomen en handel de klimaatagenda, de Agenda 2030 dient?”’ Hetzelfde ziet ze rond klimaat.

‘Tot een jaar of drie geleden waren we nog onbewust onbekwaam. Maar nu is niemand meer verbaasd als je opmerkt dat er iets niet klopt.’ In dat opzicht is ook het programma Samenspraak en Tegenspraak, dat tegengeluid steunt, een goede stap in het streven naar coherentie. ‘Dat is een voorwaarde voor verandering. In het Nederlandse zelfbeeld zijn we heel groen en helpen we de hele tijd arme mensen. Dat is niet waar, maar het kost tijd om dat te veranderen.’

Uitgelichte afbeelding. De bouw van een herhuisvestingsdorp in Mozambique als gevolg van de gaswinning van Shell (foto Miliedefensie)

SER wijst Kaag de weg naar wetgeving

Door Lennaert Rooijakkers | 21 september 2020

Nederland moet inzetten op het invoeren van due diligence-wetgeving en betere sectorsamenwerking als het een volgende stap op het gebied van internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen (IMVO) wil zetten. Dat zijn de hoofdpunten uit het advies dat de Sociaal Economische Raad over de toekomst van IMVO op verzoek van minister Kaag voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft opgesteld.

Lees artikel

Gelijkwaardige samenwerking levert wederzijds voordeel op

Door Marc van Dijk | 17 september 2020

Er is nog lang geen sprake van volledige gelijkwaardigheid tussen het globale Noorden en Zuiden in de wetenschap. Ook in onderzoek naar inclusieve mondiale ontwikkeling is het Noorden dominant. Peter Taylor en Irene Agyepong, voortrekkers op dit gebied, proberen oude patronen te doorbreken.

Lees artikel

Groot contrast Troonrede en begroting Kaag

Door Marc Broere | 16 september 2020

Gisteren was het Prinsjesdag. We vroegen Paul van den Berg, politiek adviseur van Cordaid, of de koning het in zijn Troonrede nog over internationale samenwerking had en hoe de begroting van minister Kaag eruitziet.

Lees artikel