Door:
Barbara van Paassen

29 april 2020

Categorieën

Tags

Velen zien in de coronacrisis een keerpunt en een kans voor bredere systeemverandering. Hierbij is kritische reflectie op de wereld om ons heen én op ons eigen handelen cruciaal, zeker ook voor internationale samenwerking. Barbara van Paassen deelt drie lessen om de randvoorwaarden te creëren, reflectie effectief te organiseren en dit om te zetten in het bijdragen aan duurzame verandering. Ook – of juist – in tijden van crisis.

Vorig jaar schreef ik hier op ViceVersa over het belang van kritische reflectie op de machtsstructuren en systemen waarin we opereren, inclusief onze eigen assumpties en rol daarin. Om duurzame verandering te bereiken moeten we doorgronden hoe verandering tot stand komt en vervolgens effectief aan de juiste knoppen draaien.

Barbara van Paassen

In deze systeembenadering zijn crises en andere momenten van grote verandering cruciaal omdat de status quo onder druk staat en nieuwe mogelijkheden ontstaan. Uit de vele artikelen over ‘de wereld na corona’ en ‘corona als kans voor een eerlijke, groene economie’ blijkt wel dat we op zo’n keerpunt zijn beland. Dit geldt ook voor internationale samenwerking. Hoe kunnen we nu zorgen dat we hier samen ‘het beste van maken’?

Reflectie in tijden van crisis

Effectief bijdragen aan (systeem) verandering begint met reflectie: afstand nemen om te zien wat er daadwerkelijk gebeurt, wat we kunnen leren uit het verleden en van elkaar. Juist nu is er het risico dat de enorme duidingsdrang en snelle, grootse oplossingen en vergezichten ons beeld vertroebelen. Zoals Bas Heijne onlangs mooi beschreef in NRC hebben de meeste mensen de neiging om in gebeurtenissen vooral bevestiging van hun eigen gelijk te zien. Of te vervallen in extremen en ervanuit te gaan dat alles nu anders/beter/slechter wordt.

Een andere menselijke neiging is om snel over gaan tot oplossingen en actie zonder echte ‘diagnose’. Terwijl dit juist in tijden van snelle verandering en onzekerheid hard nodig is om te voorkomen dat we fouten maken en om te zorgen dat we kansen zo goed mogelijk benutten.

De crisis biedt noodzaak en kans om stil te staan bij kwetsbaarheden in het systeem, evenals waar de veerkracht zit. Om te leren over het opereren in onzekerheid en het belang van flexibiliteit, solidariteit, machtsstructuren en ongelijkheid: allemaal thema’s die bij uitstek relevant zijn in internationale samenwerking.

Gedwongen tot nieuwe manieren van werken en geconfronteerd met een nieuwe context, zijn veel activisten en organisaties zich aan het bezinnen op wat dit voor hen betekent. Hierbij kunnen zij bouwen op lessen uit het verleden. Zo weten we dat noodhulp die vrouwen en lokale gemeenschappen eigenaarschap geeft vaak sneller is én kan bijdragen aan verbetering van hun lange termijn positie.

Daarnaast is het belangrijk om de context en systemen die we willen veranderen goed te doorgronden en te leren van eerdere keerpunten, waarbij we kunnen bouwen op een heleboel kennis en ervaring – van academisch onderzoek tot analytische tools van maatschappelijke organisaties. Denk aan de pest en de financiële crisis, waar we onder andere zagen dat publieke druk een belangrijke voorwaarde rol speelde in effectieve respons (zie bijvoorbeeld deze analyse van Duncan Green).

Hoe kunnen we nu zorgen dat we dit goed doen, met open vizier en zonder te vervallen in ons eigen gelijk en oude patronen? Dat we daadwerkelijk reflecteren, daarvan leren en dit omzetten in effectieve verander strategieën voor een meer inclusieve en duurzame wereld?

Drie lessen voor effectieve reflectie en systeemverandering

Hoewel het belang van reflectie en leren in de snel veranderende context al langer breed wordt omarmd is de praktijk weerbarstiger. Het kost tijd – dé schaarse factor – en vereist verandering op alle niveaus: persoonlijk, organisatie, sector en maatschappij. Het afgelopen jaar bracht ik op basis van gesprekken en literatuur obstakels, kansen en voorbeelden van effectieve reflectie voor verandering in kaart. Hierbij kwamen de volgende lessen naar voren:

  1. Creëer de randvoorwaarden: tijd, ruimte, capaciteit

Veel mensen en organisaties vinden het lastig tot kritische reflectie te komen omdat de randvoorwaarden ontbreken. Te druk, te hoge doelen of verwachtingen en gebrekkig timemanagement maakt dat veel mensen gebrek aan tijd ervaren en het lastig vinden afstand te nemen. We denderen door en verschuilen ons achter goede redenen. Renée Osté (CiEP Training & Coaching): “Zelf-management’ is voor veel mensen een uitdaging. Waar in andere sectoren al jaren ingezet wordt op het vergroten van persoonlijke effectiviteit en zelfsturing, mist dat vaak nog in de project-gedreven OS sector.”

Op basis van heldere doelen en focus tot een werkproces komen, waarin het lukt bewuste keuzes te maken en tijd voor reflectie in te bouwen, vereist persoonlijk commitment, flexibiliteit vanuit de organisatie, maar ook het aanpakken van de druk op (snelle) resultaten vanuit donoren bijvoorbeeld.

Daarbij is het belangrijk om te weten wat voor jou en je team of organisatie werkt (en wat niet). Waar de één vooral baat heeft bij meer tijd om te lezen of een wandeling, is voor de ander juist samen reflecteren op de laatste campagne-uitkomsten effectief. Hoewel blue-prints dus niet werken, blijkt het inbouwen van reguliere momenten en gewoonten vaak effectief. Dit vereist discipline. Zo lukt het mij inmiddels wel om iedere ochtend – voor de waan van de dag het overneemt – te beginnen met een uur lezen en schrijven, maar staan de geplande reflectie vrijdagen tijdelijk in de koelkast door het aannemen van veel opdrachten.

Daarnaast is kritische reflectie ook een capaciteit die getraind moet worden door oefening, zoals de Asian Foundation doet door regelmatig samen hun strategie te ‘testen’. Het goede nieuws is dat tijden van verandering bij uitstek geschikt blijken om zowel nieuwe routines als vaardigheden op te doen.

  1. Geef het prioriteit & toon leiderschap

De wil om te leren en veranderen is cruciaal. Vaak denken we dat die er wel is, maar krijgt het toch onvoldoende prioriteit of deinzen we terug als het oncomfortabel wordt. Het is dan ook belangrijk om zicht te hebben op drijfveren, behoeften en zorgen – van jezelf en in je organisatie. Sandra Ball (m-powering) wijst op onze ‘Immunity to Change’ (naar het gelijknamige boek van Robert Kegan): “Mensen worden vaak tegengehouden door een zorg of een angst, dat reflectie zal leiden tot veranderingen die men eigenlijk niet wil. Het is dan ook belangrijk dat leiders laten zien dat het wel degelijk mogelijk is, dat die zorgen ongegrond zijn.”

Leiderschap is belangrijk om een cultuur te creëren waarin reflectie, leren en verandering centraal staat. Waarin mensen zich veilig voelen en waarin nieuwsgierigheid, zelfbewustzijn, open zijn naar andere standpunten, kritisch denken en flexibiliteit worden aangemoedigd. Dit vereist kwetsbaarheid, risico’s durven nemen en samenwerking; zaken die in tijden van crisis en snelle verandering soms juist onder druk kunnen komen te staan. Leiderschap betekent dan ook: tegen de stroom in durven gaan en het goede voorbeeld geven, bijvoorbeeld door zichtbaar tijd in te bouwen om te lezen en met collega’s van gedachten te wisselen.

  1. Wees (zelf) kritisch, in samenspraak en tegenspraak.

Ok, de tijd en wil is er. En dan? Hoe zorgen we dat reflectie daadwerkelijk leidt tot leren en verandering­?

Een van de belangrijkste bevindingen is dat reflectie niet alleen over je omgeving (extraspectie) maar ook over jezelf (introspectie) moet gaan. “We zijn immers ook onderdeel van het systeem en transformatie vereist mindshifts. Daar moet je aan werken”, zegt Bart Romijn (Partos) hierover. Het is belangrijk om je eigen assumpties regelmatig te bevragen, uit je comfort zone gaan en actief andere meningen en tegenspraak op te zoeken.

Zelf heb ik veel gehad aan het denken over feminist leadership, dat niet alleen grote nadruk legt op reflectie en bewustzijn van machtsstructuren in de wereld, maar ook over je eigen rol en de bril waarmee je naar de wereld kijkt. Zo leerde ik veel over de uitdagingen van gelijkwaardige samenwerking door naar mijn Afrikaanse collega’s te luisteren en merk ik dat juist gesprekken met mijn partner, die econoom is, en het lezen van ‘prikkelende’ boeken mijn denken aanscherpen.

Samen reflecteren over organisatiegrenzen heen, daar liggen een hoop kansen. Bart Romijn noemt de toekomstverkenning die Partos organiseerde, waarin een diverse groep middels scenario-ontwikkeling van elkaar leerde en tot nieuwe ideeën kwam. Veel literatuur benadrukt – en dat is ook mijn eigen ervaring – dat dit het meest effectief is als mensen hun organisatiepet afzetten. Dit heeft ook te maken met macht en de onzekerheid waarin veel organisaties verkeren. “Politiek en belangen kunnen er ook voor zorgen dat reflectie niet van de grond komt, niet kritisch is of niet wordt doorvertaald in verandering.”, aldus Nicole Metz (Agriprofocus).

Goed zicht hebben op hoe macht werkt, waar veranderkracht zit en hier samen in optrekken, is dan ook een belangrijke voorwaarde voor zowel effectieve reflectie als het omzetten in daadwerkelijke verandering.

Corona als kans voor systeemverandering? Ja, mits we daadwerkelijk ruimte creëren voor kritische reflectie, bereid zijn te leren en veranderen en dit goed organiseren. Op persoonlijk niveau, als organisaties, als sector en uiteindelijk als maatschappij. In samenspraak en tegenspraak. Ook – of juist – in tijden van crisis.

Barbara van Paassen is onafhankelijk consulent en ondersteunt organisaties bij analyse, onderzoek en strategieontwikkeling om hun impact te vergroten. Daarnaast schrijft zij over systeemverandering en het belang van reflectie voor effectieve internationale samenwerking en duurzame ontwikkeling. De komende tijd zal zij in samenwerking met een aantal enthousiaste individuen en organisaties mogelijkheden verkennen om deze agenda verder te brengen. Hiervoor werkte zij onder andere bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken als secretaris van kenniskringen en van 2011-2018 bij ActionAid Nederland als beleidsadviseur en hoofd beleid en campagnes.

Wacht nou eens op de hulpvraag!

Door Anika Altaf | 29 mei 2020

Bij deze COVID-19 crisis initiëren ontwikkelingsorganisaties allerlei acties in tientallen landen in Azië en Afrika. Maar sluiten die wel aan op waar mensen behoefte aan hebben en zijn deze wel kosteneffectief? Anika Altaf en Betteke de Gaay Fortman pleiten ervoor om niet in oude reflexen terug te vallen, maar nauwgezet uit te zoeken wat de hulpvraag is en goed te luisteren naar de mensen om wie het gaat.

Lees artikel

Corona steun via particuliere initiatieven

Door Marc Broere | 28 mei 2020

Niet alleen grote organisaties zijn actief met het geven van noodhulp tijdens de coronacrisis. Wilde Ganzen is een speciaal corona fonds gestart voor Nederlandse particuliere initiatieven en hun lokale partners. Zij zitten vaak in haarvaten van de samenleving en kunnen de meest gemarginaliseerde groepen bereiken.

Lees artikel

5 kernwaarden voor inclusieve waardeketens

Door Maria van der Heide | 27 mei 2020

De coronacrisis biedt kansen om te praten over wat het begrip waarde echt betekent in waardeketens, schrijven Maria van der Heide en Danielle Hirsch in deze opiniebijdrage. Waarde wordt nu uitgedrukt in economische termen als winst en groei. Maar wat hebben we aan winst en groei als de grondstoffen op zijn, mensen onbeschermd op straat staan en het klimaat de aarde onleefbaar maakt? Er zijn waardeketens, die wél werken en waar waarde een veel breder begrip is. 5 kernwaarden voor inclusieve waardeketens.

Lees artikel