Skip to content

 

Door:
Marc van Dijk

5 februari 2020

Tags

In het Westen staat de democratie onder druk, in het mondiale Zuiden is ze als ideaal aan slijtage onderhevig. Experts uit drie continenten bieden bouwstenen, voor democratie voorbíj verkiezingen, een sociaal pact en een democratische nationale identiteit. ‘Doorbreek de dynamiek die nu dominant is: “de sterkste steeds sterker maken”. 

  

Dertig jaar geleden viel de Berlijnse Muur. Niemand had het zien aankomen, maar direct stonden de profeten op die deze baanbrekende gebeurtenis met terugwerkende kracht konden voorspellen en verklaren. Het was niet slechts één volk dat in opstand kwam tegen een autoritair regime, dit was het einde van een tijdperk.  

Dertig jaar na de val van de Muur blijkt de geschiedenis toch niet geëindigd 

De strijd tussen het communisme en het kapitalisme was beslecht; het kapitalisme had gewonnen, dankzij een bondgenootschap met de democratie. Het einde van de Koude Oorlog betekende het begin van een nieuwe wereldorde. 

De Amerikaanse socioloog Francis Fukuyama verwierf bekendheid met de – eigenlijk geciteerde – uitspraak dat dit ‘het einde van de geschiedenis’ was. De grote ideologische conflicten hadden we nu wel gehad. De resterende dictaturen zouden het afleggen tegen de onweerstaanbare kracht die uitging van de opmars van de democratie. Nu zou de wereld gestaag toegroeien naar het liberale democratische model.  

Tot zover de profetieën. Wat is ervan waar geworden? Dertig jaar later weten we één ding zeker: van het gevoel van *eind goed, al goed is weinig over. In het Westen staan democratieën onder druk, in het nabije en verre Oosten triomferen de autoritaire regimes en in het mondiale Zuiden komen democratieën nog steeds maar mondjesmaat van de grond. 

Haroon Sheikh, filosoof en politicoloog, auteur van *De opkomst van het Oosten en recentelijk *Hydropolitiek: ‘Democratie is nog steeds de dominantie ideologie wereldwijd,’ zegt hij, in die zin heeft Fukuyama gelijk gehad. Ja, er zijn problemen met de democratie. Er is een dreiging van binnenuit: de populistische impuls, de illiberale democratie – zie Hongarije, Turkije en Rusland.  

Zij leveren de sjablonen voor mensen als Le Pen en Trump. Ze zeggen: “Wij luisteren pas echt naar het volk”, maar hoe zit het met de bescherming van bepaalde delen van dat volk; van minderheden, van persoonlijke vrijheden en gelijkheid? Blijft de scheiding der machten intact of wordt macht gebruikt voor eigengewin? Zie de afzettingsprocedure tegen Trump. 

Thomas Carothers, Amerikaans expert op het gebied van democratieonderzoek: ‘Er is een algeheel gevoel van malaise over de democratie. In de Verenigde Staten en in Engeland is de polarisatie verlammender dan ooit. Westerse gevestigde democratieën worden uitgedaagd door populistische partijen met antidemocratische neigingen. Ze spreken protectionistische taal en richten zich tegen vreemdelingen.  

‘Dat kunnen ze doen dankzij de economische vertraging van de afgelopen twintig jaar, die samenviel met een toename van het aantal immigranten. De onzekerheid wordt verder gevoed door de antidemocratische richting die enkele grote niet-westerse landen op gaan, die eerder juist het pad naar de democratie hadden gevonden – denk aan Brazilië, Zuid-Afrika, India.  

‘Relatief zwakke rechtstaten, relatief zwakke democratische tradities, systematische corruptie. Autocratieën zoals Rusland en China treden naar buiten toe assertief en vitaal op en weten de indruk te wekken dat ze een alternatief bieden. Intern zijn ze zwak; democratieën tonen hun kwetsbaarheid aan de wereld, autocratieën hun spierballen.  

Maar er zijn ook positieve ontwikkelingen: grote landen zoals Indonesië en Ethiopië boeken democratische vooruitgang. Nigeria is niet uiteengevallen, Maleisië ontwikkelt zich in democratische richting.’ 

 

Die ene legendarische Muur viel, maar er kwamen nieuwe muren voor in de plaats, te veel om zelfs maar legendarisch te worden. In Israël, bij Hongarije en andere Europese grenzen, voor de tunnel naar Engeland onder het Kanaal – de muren zijn overal. De presidentsverkiezingen in de VS werden gewonnen met de belofte van een muur om Mexicanen tegen te houden. 

De Middellandse Zee is een muur van water, een onneembare barrière die toch door honderdduizenden getrotseerd werd en wordt; in de afgelopen jaren soms door meer dan vijfentwintigduizend mensen per maand, waarbij duizenden de dood vonden – talloos veel malen meer dan ooit bij die Muur in Berlijn (138 slachtoffers). 

Democratie is nog altijd een droom, een ideaal. In Hongkong, in Algerije, in Irak, in Libanon en in veel andere landen gingen mensen dit jaar de straat op om meer inspraak te eisen. Het aantal democratieën neemt wereldwijd al vanaf 1974 gestaag toe, al is het tempo sinds de eeuwwisseling afgevlakt.  

Maar welke staten worden als democratie gezien? De ene democratie is de andere niet. Op de schaal tussen de liberale democratie (West-Europa) en de gesloten autocratie (dictaturen) hanteert onderzoeksinstituut V-Dem nog twee tussencategorieën: de electorale democratie (met beperkingen) en de electorale autocratie (wel verkiezingen, geen volledige democratie). 

De gegevens dekken 179 van de 196 landen ter wereld. Als we hiermee rekenen is 22 procent een liberale democratie, waarin slechts dertien procent van de wereldbevolking woont. Minder dan een kwart leeft in een gesloten autocratie en twee derde in een land dat tot de tussencategorieën behoort. 

Dan is er nog een groeiend aantal landen dat aan het ‘terugvallen’ is, wat betekent dat het één of meer categorieën achteruitgaat in de indeling van V-Dem. In 2008 betrof dat slechts tien landen, in 2018 waren het er 24 in totaal het thuis van bijna een kwart van alle mensen. 

Maar wat zeggen dit soort cijfers? Een terugval in democratisch opzicht klinkt meteen als achteruitgang, maar de experts die *Vice Versa erover spreekt wijzen allemaal erop dat enkel een vinkje kunnen zetten bij de definitie van ‘democratie’ evenmin voldoende is om de levensomstandigheden en groeimogelijkheden van de meeste inwoners wezenlijk te verbeteren.  

Ook de rechten en kansen voor inspraak zijn binnen een democratie niet vanzelfsprekend gewaarborgd. Uit de analyses van de experts vallen drie bouwstenen voor de democratie te destilleren. 

 

Bouwsteen één 

Democratie is méér dan verkiezingen 

‘Als mensen ergens weten en dagelijks ervaren dat een democratie op papier nog niet automatisch een verbetering van de realiteit is, dan is het op het Afrikaanse continent, zegt Yann Gwet, journalist voor *Le Monde en *Jeune Afrique en docent journalistiek aan de Universiteit van Rwanda.  

‘Een democratie op papier is nog niet automatisch een verbetering van de realiteit’ 

‘Het probleem is dat democratie hier vaak wordt gedefinieerd volgens formele criteria en eentje in het bijzonder: verkiezingen. Er is sinds de jaren negentig een grote democratiseringsgolf geweest in Afrikaanse landen.  

In de meeste is het duidelijk dat de democratie weinig voorstelt: de elite heeft de overschakeling gemaakt naar verkiezingen, omdat westerse donorlanden dat eisten. Zodra ze daaraan voldeden, konden ze overgaan tot de orde van de dag.’ 

Maar er zijn toch Afrikaanse landen waar de verkiezingen als eerlijk en transparant worden beschouwd, zoals in Zuid-Afrika, Senegal en Benin? Gwet: ‘Dat klopt, en die landen hebben één groot pluspunt: is er meer stabiliteit. Maar ook in die landen is er een hoop frustratie en woede. 

Het leven is ook daar voor het overgrote deel van de mensen niet verbeterd. Corruptie viert nog steeds hoogtij, de armoede is niet of nauwelijks gedaald. Dit verzwakt het ideaal van democratie, ook in de ogen van landen waar de democratie nog priller en zwakker is.’ 

De studenten van Yann Gwet kijken met veel interesse naar het ondemocratische China en Singapore. ‘Begrijpelijk, vindt hij: ‘China geeft ze beurzen, nodigt ze uit, ze zien daar groei en toenemende welvaart.’ 

‘Maar zelfs als je het zou willen, zegt Haroon Sheikh, valt het Chinese model niet te kopiëren. Het staatsgeleide kapitalisme vindt zijn oorsprong in de traditie van het Chinese keizerrijk: het creëerde een sterke, capabele overheid die de bevolking respecteerde. Dat kun je niet in andere contexten namaken.’  

Gwet beaamt het, maar hij wordt ook moe van de eenzijdige focus op landen waar de democratie ‘volwassen’ is. De verzwegen veronderstelling is dat alles beter wordt, als er tenminste maar een democratie is. Maar dat is nu juist de grote misvatting, denkt hij. 

‘Je moet je afvragen wat “democratie” is en wat je ermee wilt’, zegt Gwet. ‘Ze zou meer moeten zijn dan enkel het houden van verkiezingen. Er moet een balans zijn tussen de verschillende machten, die georganiseerd horen te zijn in degelijke instituties. 

Daar gaat het op dit continent veel te weinig over. Overal in Afrika wordt democratie nog te vaak gezien als een doel op zich, terwijl het een middel hoort te zijn om doelen te bereiken. We moeten het meer over die doelstellingen hebben.’ 

 

Bouwsteen twee 

Maak een nieuw sociaal pact 

Het feit dat democratie niet ‘levert’ wat ze belooft, speelt niet alleen in Afrikaanse landen, maar ook in het democratische en vrije Westen, constateert Haroon Sheikh, onderzoeker bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid 

‘Het Westen heeft een vergelijkbaar probleem, met een paar grote verschillen: het heeft een rijke democratische traditie en in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog deed de democratie in Europa en de Verenigde Staten l wat ze beloofde: een welvarende basis bieden, plus de kans om vooruit te komen, voor iedereen die wil – gelijke kansen dus, ongeacht afkomst, familie en rijkdom 

Dáárin schuilt nu het probleem. In de laatste decennia, sinds de hervormingen van de jaren tachtig, zijn de vooruitzichten voor veel burgers niet verbeterd, maar verslechterd. De sociale mobiliteit is afgenomen, men blijft vaker een heel leven in dezelfde klasse zitten. In wezen werken veel westerse democratieën in grote lijnen allang niet meer democratisch, maar oligarchisch.’ 

Thomas Carothers onderschrijft dat: ‘Het feit dat de midden- en onderklasse in het Westen het steeds moeilijker heeft, legt de grootste druk op de democratie. Er is een structureel economisch probleem: hoe realiseren we een eerlijker regeling voor de middenklasse?’ 

Sheikh, die veel reist en alle verkiezingen volgt, wijst op het werk dat dit fenomeen in beeld brengt: ‘Een groot onderzoek (door Page en Gilens, van Princeton) naar de vraag wiens voorkeuren werden behartigd door het Amerikaanse beleid wees uit: de top één procent van de bedrijven en de personen die daarin belangen hebben.  

Daarnaast: de middenklasse, voor zover het mensen betrof wier belangen overeenkwamen met die top één procent van de bedrijven. De rest: geheel niet. Dat is een verontrustend gegeven en het geldt ook in Europese landen. Voorheen was er sprake van een soort “doorsijpel-economie”; zolang er economische groei was, kwam het via het beleid vanzelf terecht bij de middengroepen en aan de onderkant.  

Maar de inkomensongelijkheid is sinds de jongste economische crisis alleen maar groter geworden. De 26 rijkste mensen bezitten evenveel als de armste helft van de wereldbevolking. 

Sheikhs analyse komt overeen met het verhaal waarmee de Franse econoom Thomas Piketty zes jaar geleden opzien baarde: als je het kapitalisme vrijelijk zijn gang laat gaan, ligt het rendement op vermogen dusdanig veel hoger dan de economische groei dat het bezit steeds extremer geconcentreerd raakt bij een steeds rijkere elite.  

Piketty publiceerde onlangs een vervolg op zijn instant-klassieker *Kapitaal in de 21ste eeuw (250 miljoen exemplaren), waarin hij stelt dat het probleem de afgelopen jaren alleen maar ernstiger is geworden.  

Maar dit is economie, we hadden het toch over democratie? In zijn nieuwe boek richt Piketty zich nog explicieter dan voorheen op de politiek, want in zijn ogen is deze welvaartsophoping verreweg de grootste ondermijning van elke vorm van democratie die we kennen.  

Hij pleit voor een radicale herverdeling, omdat de politieke situatie op de lange termijn onhoudbaar wordt. Hij voert onder meer progressieve belastingen’ aan die voor multimiljardairs kunnen oplopen tot negentig procent. Het is volgens hem de enige manier om geloofwaardige democratieën overeind te houden in de nabije toekomst.  

Vergeet de zorgen over de opkomst van rechts-extremisme, vergeet de angst voor de opkomst van populistische leiders, vergeet de kloof tussen kiezer en politiek. Dit is volgens de geïnterviewde experts de bron van alle onvrede: het democratisch systeem moet ten goede komen aan de meeste mensen. En niet aan slechts aan een superrijke toplaag. Dáár komt de onvrede over de democratie vandaan.  

Sheikh: ‘De kloof tussen kiezer en politiek is een verkeerde voorstelling van zaken. Er is geen kloof. Politici laten voortdurend hun oren hangen naar wat “het volk” zegt te willen – en toch is er een blijvend en groeiend gevoel van onbehagen dat deze orde niet werkelijk “van ons” is. En dat gevoel klopt, het is heel makkelijk met cijfers te onderbouwen. t is wat er veranderd moet worden: er moet een nieuw sociaal pact komen.’ 

Net als Piketty denkt Sheikh dat alleen zeer ingrijpende maatregelen zoiets kunnen bewerkstelligen. ‘Bedrijven moeten hun verantwoordelijkheid nemen. De meest kapitaalkrachtige spelers in het spel – zoals grote bedrijven – kunnen zich heel goed laten gelden en zij weten hun eigen belangen dus uitstekend te behartigen.  

Maar ze moeten inzien dat ze dit doen ten koste van de gemondialiseerde samenleving. Dat is niet vol te houden in het licht van de uitdagingen waar we voor staan, zoals klimaatverandering en alle geopolitieke gevolgen ervan. De politiek hoort actiever en zelfbewuster tegenwicht te bieden. 

Overheden moeten bepaalde liberaliseringen en bezuinigingen terugdraaien: de erfbelasting en de belasting op vermogens vragen om herziening. Het zal een enorme krachtsinspanning vergen om de dynamiek te doorbreken die nu dominant is: “de sterkste steeds sterker maken. 

Het goede nieuws: wat er nu gebeurt is niet onomkeerbaar. We kunnen het veranderen 

Het is zeker niet onmogelijk, volgens Sheikh.Het goede nieuws: wat er nu gebeurt is niet noodzakelijk, onvermijdelijk of onomkeerbaar. We kunnen het zien en begrijpen. We kunnen het ook veranderen.’  

 

Bouwsteen drie 

Een democratische nationale identiteit  

Dat het zo moeilijk blijkt te zijn om democratie van de grond te krijgen èn – eenmaal gevestigd – gezond te houden, wil volgens de geïnterviewden niet zeggen dat democratie als ideaal minder waardevol is geworden. Integendeel: democratie blijft nu eenmaal altijd een werkwoord.  

Perfect wordt het nooit,’ zegt Carothers, maar een beter model bestaat niet – als je mensen als gelijkwaardig wilt beschouwen. Hij is onderdirecteur bij de denktank Carnegie Endowment for International Peace, waar hij het *Democratie en Rechtstaat-programma heeft opgericht en leidt.  

‘Het klopt dat democratische staten er momenteel minder goed in slagen te bieden wat ze beogen te bieden. Maar het is een crisis van het bestuur, niet van de democratie; kijk maar naar de protestbewegingen wereldwijd.  

Kijk naar de vele initiatieven om meer betrokkenheid en deliberatie te organiseren, de succesvolle pogingen om lokaal bestuur te versterken, in Europa en ook in Afrikaanse landen. Het idee van democratisch burgerschap is juist sterker dan ooit.’ 

Ook Michael Onyebuchi Eze signaleert dit. Hij benadrukt het belang van gedeelde waarden en identiteit om de democratie te laten groeien. Volgens Eze, docent politieke wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam en verbonden aan Trinity Hall, is juist identiteit de sleutel voor veel Afrikaanse landen waarin de democratie nu nog hapert 

‘In Europa is nationalisme vaak problematisch, maar in landen als Nigeria is de *afwezigheid van nationalisme het probleem. Mensen hebben geen enkele binding met hun halfslachtig gedekoloniseerde staten. Ze identificeren zich met hun eigen etnische groep, misschien met hun regio, maar niet met hun land. Die staten zijn er in hun beleving enkel om hen te beperken, als territoriale gevangenissen – ze mogen niet zomaar uitreizen. 

De fundamentele fout is volgens hem dat democratische modellen die in Europa werken, in het recente verleden rechtstreeks op Afrika zijn geplakt. ‘We moeten Afrikaanse democratieën hervormen aan de hand van Afrikaanse traditionele modellen, die deels ook democratisch waren. Inheemse koningen konden worden afgezet als ze autocratisch waren geworden.  

In Nigeria, in Ghana, in Zuid-Afrika en op andere plaatsen bestonden ook tradities zonder koningen, waar ouderen bleven praten tot ze consensus bereikten. In de voortgaande weg van democratisering zouden we die tradities moeten gebruiken en heruitvinden.’ 

Er is dringend behoefte aan een soort ‘nationalisme van het gezond verstand’, stelt Eze. ‘Ja, we zijn gekoloniseerd geweest, maar het heeft geen zin in de slachtofferrol te blijven hangen en de staat te blijven haten. We moeten de gevangenismentaliteit omvormen tot een burgerlijk ideaal, inclusief geloof in de nuttige mythe van de staat.  

We zijn niet alleen mensen met verplichtingen en beperkingen, maar ook met rechten. De bootvluchtelingen gaan niet naar Europa om louter economische redenen – ik onderzoek dit in een groot project. Ze zoeken een thuis, een plaats om bij te horen. Dat moeten we ze bieden. 

‘Democratische waarden en deugden zijn het beste wat we hebben. Democratie is het meest bewerkelijke en meest kostbare uitgangspunt voor een goed georganiseerde maatschappij, waarin vrijheid bestaat voor elke burger, ongeacht afkomst en religie, voor het opbouwen van een gedeelde identiteit.’ 

 

Note van de redactie

Op maandagmiddag 10 februari 2020 organiseren het Nederlands Instituut voor Meerpartijen Democratie (NIMD) en Vice Versa een talkshow over nieuwe ontwikkelingen op het gebied van democratische vernieuwing. Meld je snel aan en praat mee. Aanmelden kan via deze link 

 

Zonder mondiale solidariteit komt corona als een boemerang bij ons terug

Door Marielle Bemelmans | 03 april 2020

In deze bijdrage legt Wemos-directeur Mariëlle Bemelmans uit waarom de Covid-19 crisis het belang van mondiale solidariteit blootlegt. ‘Het heeft geen zin om alleen de eigen zorg te verbeteren, en die elders te verwaarlozen – een virusuitbraak elders bereikt ons uiteindelijk toch in deze geglobaliseerde wereld. Zonder mondiale solidariteit, komt Corona als boemerang bij ons terug. ’

Lees artikel

Wat doet de corona-pandemie met de ontwikkelingssector?

Door Sarah Haaij | 31 maart 2020

Investeren in internettoegang, cursussen online aanbieden en digitaal collecteren – flexibiliteit en aanpassingsvermogen zitten in het DNA van de sector. Maar de angst voor een massale uitbraak in landen met een zwakke gezondheidszorg is groot. Vier ngo-directeuren vertellen over de impact van de crisis op hun werk.

Lees artikel

Corona in Afrika: ‘Als de lockdowns aanhouden, komen er hongersnoden’

Door Frank van Lierde | 30 maart 2020

Het Afrikaanse continent zet zich schrap voor corona. Veel landen kiezen meteen voor het zwaarste scenario: de lockdown. Wat moet er gebeuren om een ramp af te wenden? Wat kunnen ontwikkelingsorganisaties doen? Gesprek met Jos Dusseljee, de gezondheidsexpert van Cordaid. ‘Virussen die de wereld voor lange tijd kunnen bedreigen, moet je als wereldgemeenschap bestrijden, in elk land waar ze bestaan of uitbreken.’

Lees artikel
Scroll To Top