Door:
Niels Posthumus

13 februari 2019

Tags

Het bestuur van veel Afrikaanse landen lijkt beter dan twintig jaar geleden. Maar betekent dat ook meer echte democratie? Een rondgang over het continent, dat in 2019 veel verkiezingen kent. ‘Corruptie blijft de grootste bedreiging van stabiliteit.’ 

Er was grote angst voor geweld toen, geheel tegen de verwachting in, de Congolese kiescommissie op 9 januari diep in de nacht oppositieleider Felix Tshisekedi uitriep tot winnaar van de presidentsverkiezingen. Zijn belangrijkste tegenstrever Martin Fayulu, die in de peilingen comfortabel op kop had gelegen, noemde de uitslag ‘onacceptabele electorale fraude’. Het kon eigenlijk niet goed gaan, sinds de onafhankelijkheid in 1960 maakte Congo nooit een vreedzame machtswisseling mee.

Fayulu had waarschijnlijk grond voor zijn beschuldigingen. Al vóór de bekendmaking van de uitslag zei hij te vermoeden dat Tshisekedi het op een akkoordje had gegooid met de vertrekkende president Joseph Kabila, die Congo sinds 2001 bestuurde. Kabila had aanvankelijk een eigen kandidaat gesteund in de verkiezingsrace, maar toen hij inzag dat die geen schijn van kans had en dat er tegen zo’n achterstand niet op te frauderen viel, moet hij eieren voor zijn geld hebben gekozen.

Kabila zou met Tshisekedi hebben afgesproken dat hij zijn macht over de kiescommissie zou inzetten als Tshisekedi beloofde als president Kabila’s belangen te blijven behartigen. De in Congo invloedrijke Katholieke Kerk leek deze verdenking te ondersteunen; ze stationeerde op de verkiezingsdag veertigduizend waarnemers in het land en ook zij stelde dat Tshisekedi niet had gewonnen.

Dus ja, in de dagen na de uitslag ontstond er onrust – bij de rellen vielen zelfs doden. Verschrikkelijk, maar tegelijkertijd betrof het lang niet de enorme geweldseruptie die menig politiek analist had voorspeld. Fayulu stapte naar het Grondwettelijk Hof van Congo, maar hij accepteerde zijn verlies. Volgens het Hof was er gebrek aan bewijs. De inauguratie van Tshisekedi verliep vervolgens opvallend vreedzaam.

 

Dit alles maakt Congo politiek nu het interessantste land van Afrika, meent analist Ralph Mathekga. ‘Aan de ene kant spreken

Ralph Mathekga

we over de allereerste vreedzame machtswisseling ooit in Congo sinds de losmaking van België. Maar tegelijkertijd blijft het afwachten of de machtswisseling echt een stabiele regering oplevert die legitimiteit geniet onder de bevolking. De kans op politieke vooruitgang is in Congo nu ongeveer even groot als de nog steeds niet geheel verdwenen kans op onrust.’

De verkiezing in Congo vormde het startschot voor een belangrijk politiek jaar in Afrika. In 2019 staan er ook in Malawi, Botswana, Mozambique, Nigeria, Zuid-Afrika, Tunesië en Namibië algemene verkiezingen gepland. Die in Zuid-Afrika en Nigeria springen eruit: de twee grootste economieën op het continent, met grote politieke invloed in hun zuidelijke en westelijke regio.

Toch zijn ook de verkiezingen in Namibië en Botswana niet onbelangrijk, want dat zijn bij uitstek landen die het goede voorbeeld moeten blijven geven. Greg Mills noemde die landen vorig jaar als bakens van relatieve rust en beleidsstabiliteit in Afrika. En stabiel beleid brengt meer economische betrouwbaarheid en dus ook economische vooruitgang, legde de directeur van de Brenthurst Foundation in Johannesburg uit. De stichting adviseert veel Afrikaanse regeringen al sinds 2004 hoe ze hun economisch beleid kunnen verbeteren.

Mathekga is minder enthousiast over Nigeria en Zuid-Afrika: ‘De verkiezingen in Nigeria zijn in wezen een hol ritueel’, moppert hij. ‘Ze bieden weinig hoop op maatschappelijke verandering. Simpel gezegd: Nigeria zal ook na de verkiezingen een broeinest van corruptie blijven.’ En voor zijn eigen Zuid-Afrika bestaat volgens Mathekga het gevaar dat het democratisch langzaam afglijdt richting de disfunctionaliteit van Nigeria.

Hij legt uit: ‘Nigeria en Zuid-Afrika lopen het risico in de kern totaal corrupte staten te worden waar de politiek slechts nog wordt gedomineerd door belangengroepen binnen de elite. Dat kan het cynische beeld onder de bevolking oproepen dat het politieke systeem van democratie niet in staat is hun levensomstandigheden te verbeteren. In Nigeria bestaat dat cynisme al volop. Zuid-Afrika riskeert dat vooral als na de verkiezingen het roer niet stevig zal omgaan en de nieuwe regering niet werkelijk begint de armoede en ongelijkheid te verminderen.’

Toch onderkent ook Mathekga dat op het continent als geheel er juist een politieke trend in de richting van beter beleid bestaat. Ethiopië, Ghana, Ivoorkust en dus zelfs Congo lijken stappen in de goede richting te zetten. ‘En vergeet Rwanda niet’, zegt hij. ‘Dat wordt gezien als de rijzende ster van Afrika. Al moeten we zien of het regime van Paul Kagame nog genoeg legitimiteit bezit na de controversiële grondwetswijziging die ervoor zorgde dat hij nòg langer kan aanblijven als president.’

Zolang het economisch relatief goed gaat in Rwanda lijkt dat geen probleem. Veel andere Afrikaanse leiders kijken zelfs met jaloezie naar het regime-Kagame. Politieke oppositie tolereert hij nauwelijks en hij regeert al negentien jaar onafgebroken, maar er heerst vrede en stabiliteit in het land. Velen zien Rwanda’s politieke systeem als een middenweg tussen de door het Westen verlangde, maar in Afrika vaak instabiele democratie en hun bevolking uitbuitende autoritaire leiders.

De legercoup in Zimbabwe mocht van het leger geen coup heten

Eenzelfde model stond Emmerson Mnangagwa voor ogen in Zimbabwe, toen hij eind 2017 Robert Mugabe als president opvolgde na een legercoup die van het leger geen coup mocht heten. Sinds het begin had Mnangagwa geen enkele behoefte de macht in het land te delen met de oppositie. Wel hamerde hij op de veranderingen die hij wilde doorvoeren: de economie liberaliseren en internationale investeringen uittrekken, beloofde hij. Een half jaar later won Mnangagwa de – enigszins omstreden – verkiezingen nipt.

Toch bewees juist Zimbabwe dat je het Rwanda-model binnen Afrika niet zomaar kunt kopiëren. ‘Het probleem was dat Mnangagwa de verkiezingen niet eerlijk won’, zegt Promise Mkwananzi, leider van Tajamuka, de Zimbabwaanse protestbeweging van jongeren. ‘Daardoor heeft hij als president nooit echte legitimiteit gehad. Het volk wil hem niet, dus zette hij het leger tegen dat volk in. Zimbabwe is ook onder hem niets anders dan een militaire dictatuur gebleken.’

Het leger van Zimbabwe sloeg in augustus vorig jaar protesten tegen de verkiezingsuitslag hardhandig neer, soldaten schoten zes demonstranten dood. En begin dit jaar vielen er twaalf doden na hernieuwde demonstraties. Er kwamen – net als onder het regime van Mugabe – heuse razzia’s op gang, waarbij leger en politie honderden oppositieleden en activisten oppakten, mishandelden en martelden. Zo lijkt er in Zimbabwe juist nauwelijks politieke progressie te bekennen.

 

Protest in Zimbabwe

 

Er zijn meer landen waar de in het algemeen waargenomen democratische vooruitgang lokaal niet lijkt op te gaan. Zo baart Kameroen al bijna twee jaar zorgen. Daar lijkt de hoogbejaarde Paul Biya ook na 36 jaar nog altijd niet te piekeren over het opgeven van de macht. Waar presidenten zoals José Eduardo dos Santos (Angola) en Mugabe in 2017 na respectievelijk 38 en 37 jaar hun positie – al dan niet gedwongen – weggaven, werd Biya vorig jaar opnieuw voor een termijn van zeven jaar herkozen.

Twee derde van alle Kameroeners is jonger dan 35 jaar en heeft nooit een andere leider gekend. En dan woedt er in het Engelstalige westen van het land ook nog eens een onafhankelijkheidsstrijd die op termijn kan uitmonden in een burgeroorlog.

Nog meer negatieve verhalen: in Gabon vond begin dit jaar een ouderwetse staatsgreep plaats – al mislukte die. Zambia en Mozambique verkeren in zware financiële problemen, doordat hun regering de afgelopen jaren geheime miljardenleningen afsloot. De noodzaak die af te betalen drijft in Zambia de belastingen voor de mijnsector enorm op.

Het is precies dit soort beleidsinstabiliteit waarvoor Mills van de Brenthurst Foundation waarschuwt. Veel mijnbedrijven in het koperrijke Zambia kondigden dan ook aan dit jaar grote aantallen werknemers te ontslaan en mijnen te sluiten als gevolg van de belastingverhogingen. ‘Corruptie blijft de grootste bedreiging van de institutionele stabiliteit in Afrika’, verzekert politiek analist Mathekga. ‘Regeringen zullen het principe van beleidstransparantie de komende jaren nog veel steviger moeten omarmen, willen ze de op het continent ingezette politieke ontwikkeling ook richting 2030 verder kunnen uitbouwen.’

Volgens Mills is het een struikelblok dat veel Afrikaanse overheden zich nog altijd te weinig oprecht bekommeren om het welzijn van hun bevolking. En westerse overheden zijn daaraan medeschuldig, meent hij. Zij lieten Afrikaanse autoritaire regimes in het verleden te vaak wegkomen met desastreus beleid, door telkens wanneer het faliekant misging de situatie te redden met ontwikkelingshulp. ‘Daarmee wil ik niet zeggen dat het Westen dat geld beter niet had kunnen geven en duizenden mensen had moeten laten verhongeren. Maar het is goed om de consequenties van de hulp onder ogen te zien.’

Wat Mills eigenlijk zegt: als autoritaire leiders weten dat het Westen te hulp schiet zodra er problemen ontstaan doordat zij zelf hun bevolking uitknijpen, is er voor die leiders weinig reden dat uitknijpen te stoppen. ‘Je ziet dat sommige Afrikaanse regeringen meer afhankelijk zijn geworden van buitenlandse donoren dan van de legitimiteit onder hun eigen volk.’

 

President Paul Biya en zijn vrouw tijdens een bezoek aan de VS 1986

 

Vooralsnog blijft Zuid-Afrika de sterkste democratie op het continent. Ook al won sinds de afschaffing van de apartheid daar bij elke verkiezing dezelfde partij: het ANC. Dat neemt niet weg dat de stembusgang later dit jaar wederom zo goed als zeker vrij en eerlijk zal zijn en vreedzaam zal verlopen.  Ook dit jaar zal het ANC van president Cyril Ramaphosa ongetwijfeld weer een meerderheid van de stemmen krijgen. Daarna verwacht de internationale gemeenschap veel van Ramaphosa. Hij moet de corruptie in het land aanpakken en het internationale blazoen van Zuid-Afrika – dat ernstig is bevuild door zijn corrupte voorganger Jacob Zuma – weer wat oppoetsen.

De vraag die alleen als een donkere wolk boven de politieke toekomst van Zuid-Afrika hangt: hoeveel ruimte krijgt Ramaphosa uiteindelijk daartoe van het nota bene zelf tot in de diepste kern gecorrumpeerde ANC?

Sisonke Msimang

Bovendien heeft de Zuid-Afrikaanse schrijfster en politiek commentator Sisonke Msimang niet eens vertrouwen in Ramaphosa: ‘Hij is niet de leider die Zuid-Afrika nodig heeft’, zegt ze. ‘Niet dat hij geen kwaliteiten heeft, maar hij is te omstreden – simpelweg door wat hij is: een van de rijkste Zuid-Afrikanen. Hij verdiende de afgelopen 25 jaar vele tientallen miljoenen dollars, terwijl de zwarte onderklasse hopeloos achterbleef en vastzat in vreselijke armoede. Ramaphosa symboliseert de economische ongelijkheid: het tegenovergestelde van wat Zuid-Afrika zou moeten willen zijn.’

En Congo dan? In dat reusachtige land in het hart van Afrika zal de invloed van Kabila de komende jaren vast voelbaar blijven. Maar toch: dat een oppositieleider aan de macht is gekomen, via een corrupte deal of niet, is hoe dan ook bijzonder. Als het de komende jaren rustig blijft in Congo, valt de verkiezing van Tshisekedi waarschijnlijk toch aan te merken als een eerste kleine stap richting een betere politieke toekomst. Net zoals het presidentschap van Ramaphosa, ondanks de kritiek die op hem klinkt, enige hoop verschaft na de politieke en economische neergang onder Zuma.

En ook in Angola, decennialang verscheurd door burgeroorlog, lijkt heel voorzichtig iets meer politieke stabiliteit te ontstaan – al is er natuurlijk nog lang geen sprake van een goed werkende democratie. In Ethiopië wordt progressie geboekt. In Kenia leken de verkiezingen in 2017 uit te draaien op grootschalig geweld, maar een bloedbad werd voorkomen. Enige hoop op een betere politieke toekomst richting het Afrika van 2030 is dus gegrond. Al bewijzen Zambia en Zimbabwe, maar ook Mozambique en Zuid-Soedan dat er in genoeg landen nog ontzaglijk veel werk aan de winkel is.

Afrika staat in Europa volop in de belangstelling. Niet alleen vanwege urgente en actuele vraagstukken, zoals de gevolgen van klimaatverandering en migratie, maar ook vanwege de kansen voor nieuwe vormen van samenwerking met Europa.

Tijdens zijn laatste State of the Union noemde EU-voorzitter Jean-Claude Juncker Afrika niet voor niets het tweelingcontinent van Europa. Hij riep op tot meer gelijkwaardige verhoudingen tussen Europa en Afrika. In dit journalistieke dossier zoomen we in op nieuwe ontwikkelingen op het Afrikaanse continent, geven we een stem aan frisse geluiden en kijken we hoe we tot een ander meer gelijkwaardig narratief kunnen komen in de samenwerking tussen Europa en Afrika.

 

Het journalistiek project ‘Afrika 2030 -tussen uitdagingen en kansen’, is een initiatief van Vice Versa, het NIMD, de IOB, ICCO en IDH.

‘Een vrouw hoort niet in de schijnwerpers te staan’

Door Siri Lijfering | 12 december 2019

Hoewel vrouwen het meest lijden onder de vervuiling van de Nigerdelta, vraagt men hen zelden naar de oplossing. Het partnerschap Global Alliance for Green and Gender Action wil dat veranderen: ‘Te lang hebben mannen hier de beslissingen genomen en daaruit is niet veel goeds voortgekomen’, zegt Martha Agbani. Op pad door de Delta.

Lees artikel

‘Niets dan verwoesting van ons land’

Door Siri Lijfering | 10 december 2019

De olie-industrie levert de Nigeriaanse staat miljarden op, maar de bevolking van de Nigerdelta ziet haast niets ervan terug en lijdt zeer onder de vervuiling. De lokale koning daagt Shell voor de rechter en twee strategische partnerschappen gaan de problemen te lijf. Vandaag: deel één.

Lees artikel

‘Wie ik tegenkom, wil ik in beweging brengen’

Door Lizan Nijkrake | 09 december 2019

Houda Loukili was Nederlands jeugdkampioen kickboksen en baande zich, als meisje met Marokkaanse achtergrond, een weg door een traditioneel mannelijke wereld. Nu geeft ze sporttraining aan kinderen en vrouwen buiten de boksring. ‘Ik wil doen wat mijn coach voor míj heeft gedaan.’

Lees artikel