Door:
Jan-Albert Hootsen

2 februari 2019

Tags

El Salvador kiest zondag een nieuwe president, en voor het eerst in decennia kunnen de inwoners van het Midden-Amerikaanse land uit meer dan de twee traditionele partijen kiezen. De Salvadoranen zijn de corruptie, het geweld en de uitzichtloosheid in hun land zat. Lachende derde zou zomaar een jonge, energieke populist kunnen zijn.

Spectaculair was ze zeker, de afsluiting van Nayib Bukele’s verkiezingscampagne, vorige week zaterdag in San Salvador. Op het Plaza Cívica, het centrale plein van de Salvadoraanse hoofdstad, pal voor het Nationale Paleis, trakteerde de jonge presidentskandidaat het toegestroomde publiek op urenlang vermaak. De eerste honderden aanhangers van Bukele die in de middag al een plaatsje in de zon hadden gezocht, konden dansen op de elektronische muziek van een DJ. Wat later werd de steeds grotere massa beziggehouden door muzikanten en grappende presentatoren, tot Bukele begin van de avond eindelijk zelf zijn opwachting maakte.

‘Deze strijd is voor iedere Salvadoraan die is genegeerd en verlaten door opeenvolgende regeringen’, riep hij zijn aanhang toe. ‘Het hier staan betekent slechts één ding: het onmogelijke is mogelijk in El Salvador!’

Aflsuitende verkiezingscampagne van Nayib Bukele. Credit: Medrano Antonio Montes

Minutenlang knalde het siervuurwerk boven de toegestroomde schare fans, de muziek overstemmend. Het vertrek van hun held was amper te zien door de regen aan blauwwitte confetti die over het plein werd geschoten.

Jorge Herarte kon het spektakel wel waarderen. De vijftiger, een schrijver met een dunne baard en een cowboyhoed, gekleed in het lichtblauw van Bukele’s partij GANA, klapte enthousiast mee. ‘Deze jongen kan een einde maken aan het monopolie van de partijen die ons al jaren in de greep houden’, zei hij. ‘Bukele is oprecht. Hij gaat het land een andere kant op duwen. Hij is niet corrupt, ik heb alle vertrouwen in hem.’

Millennialkandidaat

El Salvador gaat zondag (3 februari) naar de stembus in de eerste rond van wat zomaar een historische presidentsverkiezing zou kunnen worden, en de jonge Nayib Bukele is daarin de hoofdrolspeler. De oud-burgemeester van de hoofdstad is de grootste kanshebber om in ieder geval in de eerste ronde de meeste stemmen te halen; in de laatste peilingen staat hij fier bovenaan.

Bukele profileert zich al maanden als een moderne kandidaat die jongerencultuur beter snapt dan zijn tegenstanders. Zijn campagne voert hij voornamelijk via sociale media, met veel video’s en campagneboodschappen via platforms als Facebook en Twitter. Critici noemen hem ook wel de ‘Millennialkandidaat’. Bijna anderhalf miljoen mensen hebben zijn Facebook-pagina ‘geliked’, een enorme prestatie in een land met slechts vijf miljoen kiesgerechtigden. Zijn boodschap: een einde maken aan corruptie, armoede en geweld door de hegemonie van de twee partijen die de Salvadoraanse politiek al decennialang te breken.

Daarmee leidt hij verrassend op de kandidaten van die twee traditionele partijen: zakenman Carlos Calleja van de conservatieve Nationalistische Republikeinse Alliantie (ARENA) en Hugo Martínez, het linkse Farabundo Martí Front voor Nationale Bevrijding (FMLN), een voormalige guerrillabeweging die de afgelopen tien jaar El Salvador regeerde. Mocht geen van de kandidaten in de eerste ronde een absolute meerderheid halen, dan volgt op 10 maart een tweede ronde tussen de kanshebbers met de meeste stemmen.

Voor de Salvadoranen zijn deze verkiezingen een novum. In 1992 kwam een einde aan de bloedige burgeroorlog tussen opeenvolgende autoritaire regeringen en het FMLN, die aan ruim zeventigduizend mensen het leven had gekost. Sindsdien werd het land geregeerd door ARENA en, de laatste tien jaar, FMLN. Met Nayib Bukele is er ineens een derde keuze, een die aan de stoelpoten van het gevestigde politieke systeem zaagt.

Uitzichtloosheid

Dat politieke systeem zijn de Salvadoranen spuugzat. Net als Guatemala en Honduras heeft El Salvador het economisch moeilijk. De groei blijft al enkele jaren achter bij de buurlanden, en meer dan een derde van de bevolking leeft onder de armoedegrens. Daarbij wordt het land al jaren geteisterd door extreem gewelddadige criminele bendes als de Mara Salvatrucha. Het moordcijfer is een van de hoogste ter wereld en bereikte in 2015 zelfs meer dan 100 per 100 duizend inwoners. Hoewel dat aantal de laatste jaren weer flink is gezakt, blijft El Salvador het gewelddadigste land op het Westelijk Halfrond na Venezuela.

Voor met name veel Salvadoraanse jongeren in de arbeiderswijken en gemeenschappen aan de periferie van de hoofdstad lijkt het leven in hun eigen land daardoor weinig toekomst te hebben. Jaarlijks vertrekken duizenden van hen naar het noorden, in de hoop via Mexico de Verenigde Staten te bereiken voor een beter leven.

‘Het is voor ons heel erg moeilijk om een betere toekomst te vinden in ons eigen land’, zegt de 17-jarige student Eva Margarita Montes. ‘In wijken als Mejicanos zijn de bendes nooit ver. Tegelijkertijd is er weinig werk. Je hebt het gevoel dat het weinig zin heeft om te studeren. Het is alsof het land je probeert van een betere toekomst weg te houden. Veel vrienden en vriendinnen van me denken erover om naar de Verenigde Staten te vertrekken.’

Credit: Jan-Albert Hootsen.

Het is zondagochtend en Eva zit met enkele vriendinnen in het portiek van de parochiekerk van Mejicanos, een arbeiderswijk iets ten noorden van San Salvador. Hun moeders bakken enkele meters verderop op bakplaten pupusas, traditionele Salvadoraanse maïspannenkoekjes gevuld met kaas, bonen en vis. De pupusas zullen later die dag worden verkocht in de buurt, om met het geld sociale projecten van het lokale katholieke kerkje te financieren. De sfeer is ontspannen; voor de jongeren hier is de zondagochtend met de andere parochianen een rustpunt.

‘Ik snap wel dat mensen zich aangetrokken voelen tot Nayib Bukele’, zegt Eva peinzend. ‘Hij geeft ze het gevoel dat hij anders is dan de rest, dat hij echt oplossingen kan bieden. Ik weet niet of dat zo is. Hier in Mejicanos hebben we hem niet gezien. Maar de mensen in het algemeen en de jongeren in het bijzonder willen een uitweg uit de problemen.’

Corruptie

Tien jaar geleden hadden de Salvadoranen juist zulke hoop dat er een oplossing zou komen voor de grote problemen in hun land, toen ze met Mauricio Funes voor het eerst sinds het einde van de burgeroorlog voor het FMLN, en daarmee voor een linkse president kozen. Onder leiding van Funes werd het criminele geweld in het land aanvankelijk flink teruggebracht dankzij een met de bendes onderhandelde ‘wapenstilstand’. Maar een permanente oplossing bleek het niet te zijn; kort daarna nam het geweld juist weer toe.

Funes’ opvolger, de huidige president Salvador Sánchez Cerén, was in de jaren tachtig van de vorige eeuw een van de belangrijkste leiders van het FMLN en werd de eerste oud-guerrillaleider die het presidentiële pluche mocht bestijgen. Zijn regering wordt evenwel grotendeels als een mislukking beschouwd. Niet alleen nam het geweld onder Sánchez Cerén exponentieel toe, onder zijn leiding werden ook weinig banen gecreëerd.

Bovendien werd de regering van Sánchez Cerén geplaagd door corruptieschandalen. In het schokkendste schandaal van allemaal was nota bene Mauricio Funes de hoofdverdachte. In juni vorig jaar maakte het Openbaar Ministerie bekend dat de oud-president, onder wie Sánchez Cerén zelf als vice-president had gediend, het duizelingwekkende bedrag van 351 miljoen dollar zou hebben verduisterd. Funes wachtte een arrestatie niet af en vluchtte naar buurland Nicaragua, waar hij momenteel bescherming geniet van het autoritaire regime van Daniel Ortega.

Hugo Martinez, de kandidaat van de FMLN. Credit: Jan-Albert Hootsen

Hoewel Sánchez Cerén persoonlijk niet in smeergeldschandalen is verwikkeld, lijdt zijn partij in de campagne duidelijk onder de algehele teleurstelling onder de Salvadoranen van tien jaar FMLN-bewind. De kandidaat van het Front, minister van Buitenlandse Zaken Hugo Martínez, weet onder de kiezers weinig enthousiasme los te maken.

Zo ook tijdens een verkiezingsbijeenkomst tien dagen geleden bij het spoorwegmuseum in het oosten van San Salvador. Enkele honderden aanhangers van het FMLN, velen gekleed in het rood, trotseerden er de zon, en hoorden een enigszins stramme Martínez aan, die een oplossing voor landconflicten in de gemeenschap beloofde en een voortzetting van sociale programma’s als gratis schooluniformen en financiële hulp voor alleenstaande moeders.

‘We moeten het FMLN blijven steunen, anders stoppen de sociale programma’s’, zegt Mary Álvarez, een alleenstaande moeder die de toespraak van Hugo Martínez toehoort. Ze probeert intussen met haar paraplu haar zoontje te behoeden voor de zon. ‘Met ARENA krijgen we rechtse politiek en wordt de hulp aan de armen afgepakt. En Nayib… Tja, ik heb hem tijdens de campagne helemaal niet in onze gemeenschappen gezien. Die man heeft helemaal geen voeling met de arme Salvadoranen.’

Geen schim meer

Maar voor velen heeft het FMLN na tien jaar regeren de glans verloren. Jongere Salvadoranen hebben de burgeroorlog niet meegemaakt, en hebben daardoor weinig voeling met de revolutionaire wortels van de partij. Tegelijkertijd vinden veel FMLN-veteranen juist dat de partij te veel naar rechts is opgeschoven en geen schim meer is van het linkse bastion dat ooit voor een beter El Salvador vocht.

Zo ook Juan José Dalton. Hij is de zoon van Roque Dalton, een van El Salvadors befaamdste dichters, die in 1975 door linkse radicalen werd vermoord. In de jaren tachtig vocht hij mee met de guerrilla en sinds de burgeroorlog is hij journalist, schrijver en commentator. In zijn ruime huis in San Salvador praat hij met vuur over de ideologische teloorgang van de partij waar hij ooit zijn leven voor wilde geven.

Juan Jose Dalton, zoon van de legendarische dichter Roque Dalton. credit: Jan-Albert Hootsen

‘Er heerst een algemene teleurstelling in het politieke systeem, maar vooral in het FMLN’, legt hij uit. ‘De partij is niet in staat om naar zichzelf te kijken, naar wat er fout is gegaan. Er zijn heel veel corruptieschandalen. Het Front was een guerrillagroep met ideeën, met idealen. Daar is niets meer van over, links in El Salvador is ideologisch gedemobiliseerd.’

Aan de rechterkant van het spectrum weet de 42-jarige Carlos Calleja, kandidaat namens de conservatieve ARENA-partij, evenmin voor bijzonder veel enthousiasme te zorgen. De zakenman, erfgenaam van de eigenaars van ‘s lands grootste supermarktketen, is een politieke nieuwkomer en heeft nooit eerder een regeringsfunctie gehad, maar hij draagt de last van het verleden met zich mee. ARENA regeerde El Salvador tussen 1989 en 2009, maar overzag in die periode een explosie van crimineel geweld en werd, net als het FMLN nu, geteisterd door talloze corruptieschandalen. In de peilingen staat Calleja vooralsnog stevig op de tweede plaats, maar veel Salvadoranen zien hem evengoed als een exponent van een corrupt tweepartijensysteem.

Lachende derde

Het is Nayib Bukele die daardoor vooralsnog als de lachende derde de meeste steun van de kiezers lijkt te winnen. De altijd smetteloos geklede Bukele, met zijn karakteristieke, kortgeschoren baard, heeft zich de afgelopen achttien maanden handig weten te profileren als een onafhankelijke kandidaat die een einde wil maken aan het traditionele tweepartijensysteem in zijn land, dat hij steevast ‘más de lo mismo’ noemt; meer van hetzelfde.

De ironie wil dat Bukele zelf allesbehalve een nieuwkomer is. Tot twee jaar geleden was hij zelf lid van het FMLN, maar in de herfst van 2017 werd hij vanwege zijn constante kritiek op de partijleiding uit de beweging gezet. Het bleek het startschot van een stormachtige politieke carrière, die door de twee traditionele partijen van meet af aan als een grote bedreiging werd gezien.

Een nieuwe, door Bukele opgerichte beweging genaamd ‘Nuevas Ideas’ (nieuwe Ideeën), mag door een controversiële beslissing van het Electorale Hooggerechtshof niet meedoen aan de verkiezingen, waardoor Bukele zich genoodzaakt zag zich halsoverkop aan te sluiten bij de kleine conservatieve Grote Nationale Alliantie (GANA). Het mocht de kiezers niet deren; ook zonder zijn eigen partij heeft hij brede steun onder zowel jongeren als ouderen die in Bukele de enige kandidaat zien die niet door corruptie is beschadigd en daardoor het land een andere richting in kan duwen.

Of hem dat zal lukken, is nog maar de vraag. Het enthousiasme op het Plaza Cívica van afgelopen zaterdag ten spijt is de steun voor Bukele niet zó overweldigend dat het een gegeven is dat hij in de eerste ronde voldoende stemmen zal halen. In een mogelijke tweede ronde zou hij dan tegenover een verenigd front van ARENA- en FMLN-kiezers  kunnen komen te staan die koste wat kost wil voorkomen dat Bukele president wordt.

‘Het is eigenlijk voor het eerst dat we uit meer dan twee partijen kunnen kiezen, dat is heel bijzonder’, zegt Gracia Maria Grande van de Salvadoraanse afdeling van het Nederlands Instituut voor Meerpartijendemocratie (NIMD). ‘En het is duidelijk dat Bukele veel steun heeft, maar dat is geen garantie dat hij in de eerste ronde voldoende stemmen zal halen. Het is dan de vraag wat er in de tweede ronde zal gebeuren. ARENA en FMLN zijn aartsrivalen en zullen nooit openlijk een alliantie aangaan, maar er zijn zeker sectoren in beide partijen die met elkaar zullen willen samenwerken. Het doel is om Bukele te stoppen.’

 

‘Van deze rechtsstaat-in-naam wens ik de versierselen niet langer te dragen’

Door Marc van Dijk | 19 april 2019

Trots en dankbaar was Nico Keulemans toen hij door de koningin geridderd werd, na een leven vol ontwikkelingswerk. Nu stuurt de 88-jarige zijn onderscheiding terug. Hij herkent de rechtsstaat Nederland niet meer.

Lees artikel

Zijn we klaar voor verandering?

Door Siri Lijfering | 08 april 2019

Maatschappelijke organisaties staan wereldwijd onder druk. Dit kan het einde betekenen van het bestaan van een kritisch maatschappelijk middenveld én van internationale samenwerking. Door lokale organisaties te brandmerken als spreekbuis van het westen, proberen overheden kritische organisaties vleugellam te maken. Lokale fondsenwerving en mobilisatie van een sterke achterban zijn daarmee belangrijker geworden dan ooit.

Lees artikel

Wat staat er in de nieuwe Vice Versa?

Door Marc Broere | 07 april 2019

Het aangrijpende verhaal van een geridderde oud-ontwikkelingswerker die zijn lintje aan de koning terugstuurt omdat hij de Nederlandse rechtstaat niet meer herkent, een dubbelinterview met twee aspirant-Europarlementariërs die Brussel willen voorzien van nieuw idealisme, een lijvig Afrika-dossier en een profiel van minister Kaag op basis van de tweets die ze sinds haar aantreden heeft uitgestuurd. De nieuwe Vice Versa is uit. Lees hier meer over de inhoud.

Lees artikel