Door:
Selma Zijlstra

20 augustus 2018

Categorieën

Tags

De Oegandese zanger-politicus Bobi Wine is vorige week gearresteerd en gemarteld. Hij vormt een grote bedreiging voor president Museveni omdat hij de stem van de jongeren vertegenwoordigt die verandering willen.  Selma Zijlstra, oud-redacteur van Vice Versa, heeft een bijzondere band met Wine en zijn vrouw Barbie. In dit persoonlijke blog vertelt ze over de man achter de rapper, die momenteel vecht voor zijn leven. En vraagt zich af wat de internationale gemeenschap kan doen.

Een vergeelde foto van een meisje met kort haar, een rood/witte rok en wit blousje. Dat is mijn eerste herinnering van Barbie Kyagulanyi – toen nog Barbara Itungo. Het waren de vroege jaren ’90. We droegen ons haar in een paardenstaart met lintjes, hadden klaparmbanden (die ons bijna slagaderlijke bloedingen gaven), keken naar Telekids en Full House, deden mee met de trollen en flippo’s rages. En we hadden een penvriendin uit Oeganda.

Barbara’s ouders verbleven namelijk voor een landbouwstudie een tijdje in Friesland, en mijn ouders waren haar gastgezin. We namen ze af en toe mee op een Fries tripje en nodigden ze uit bij ons thuis. Hun twee dochters waren ongeveer even oud als mijn zus en ik, en we werden penvrienden. Brenda en ik hielden het niet zo lang vol – maar Barbara en Elza schreven elkaar ellenlange brieven. Barbara vertelde Elza hoe ze de beste op school was; dat ze heel goed kon zingen en op het school of kerkkoor zat. En dat er ook oorlog was in het Noorden van Oeganda, dat was heel erg, en ze waren soms ook best wel bang.

We verloren contact en onze levens gingen door. Maar een paar jaar na de intrede van Facebook, kregen mijn zus en ik opeens twee friend requests. Barbara en Brenda hadden ons via Facebook opgespoord! Hilariteit alom, en ze tagden ons in oude foto’s die onze ouders toentertijd aan hun ouders hadden gestuurd. Maar de grootste verrassing was wel dat we leerden dat Barbara inmiddels was getrouwd met Bobi Wine, een Oegandese rapper. Barbara bleek een nationale beroemdheid te zijn, en zichzelf inmiddels Barbie te noemen (Barbara bleef alleen voor goede vrienden en de mensen van vroeger, zoals wij).

We vonden het grappig, maar dachten er ook wel het onze van. De keer dat Bobi Wine in het westen in het nieuws kwam was toen hij vermeend opriep tot geweld tegen homo’s -iets wat overigens niet waar bleek te zijn. Maar toen hij en Barbara eens in Amsterdam kwamen optreden voor de Oegandese diaspora, en mijn zus hen ontmoette, was ze enorm positief verrast door hun warmte en de tijd die ze voor haar namen, ook al werden ze overspoeld door fans.

Goede klik

Toen ikzelf in 2014 naar Oeganda ging om reportages te maken voor Vice Versa, en was uitgenodigd door Barbara om bij hun in huis te logeren, was ik erg benieuwd naar wat ik zou aantreffen. Tussen alle gebarende taxichauffeurs zag ik een ietwat tengere, bescheiden jonge vrouw zoekend om zich heen kijken, vergezeld door een andere jonge vrouw met dezelfde mooie amandelvormige ogen: Barbara en Brenda kwamen me persoonlijk ophalen. Direct vanuit het vliegtuig werd ik aan een stuk of wat vrienden van Brenda voorgesteld en zat ik op een terras met mijn eerste Club (Oegandees biermerk).

De week die volgde in het huis van Barbara was een van m’n leukste weken die ik ooit in het buitenland heb gespendeerd. Los van dat ik eigenlijk voortdurend weg was voor werk, hield ik iedere avond lange gesprekken met Barbara.  Ze was grappig, intelligent en enorm lief en integer. We hadden een goede klik. Een paar keer maakten we ritjes in hun zwartrode ‘Firebase’ auto, door heel Kampala bekend als de auto van Bobi en Barbie, en iedereen zwaaide. Barbara zwaaide altijd vrolijk terug en gaf mensen af en toe een lift. Hun kantoortje was aan de rand van de sloppenwijk waar Bobi Wine was opgegroeid.

Op het moment dat ik Bobi voor het eerst ontmoette, was ik best een beetje zenuwachtig. Je kon wel aan alles merken dat hij een beroemdheid was, een coole rapper. Met alles wat daarbij hoort. Hij zou het inmiddels hebben afgezworen, maar hij heeft zeker behoorlijk wat wiet gerookt, verkocht hier en daar wel eens een klap. Hij droeg graag zonnebrillen, een petje, baggy broeken, en z’n liefdesleven (buiten dat van Barbie) was bron van vele roddels. Maar z’n wildste haren had hij wel achter zich gelaten, geloof ik. In ieder geval was hij enorm aardig. Iemand die je echt aankijkt als je met hem praat, die je ziet. En, eerlijk waar, z’n muziek is goed! Mijn favoriete nummer die tijd in Oeganda was Time Bomb, met teksten als:

‘Freedom comes to those who fight, and not to those who cry.

And the more you cry, the more our people continue to die.

So rise up, take up the fight.’

Veel heb ik hem verder niet gezien die week, afgezien van af en toe kort bij het ontbijt. Laat in de avond of midden in de nacht hoorde ik vaak dat hij terugkwam van z’n werk, en Barbara deed altijd de deur voor hem open. Dan praatten ze zachtjes. Ik heb een paar keer politieke discussies met Bobi gehouden. Wat ik me herinner is dat hij in elk geval enorm fel was. Je kreeg er weinig tussen. In het huis was een boekenplank ingeruimd met allerlei boeken over Afrika en Afrikaanse politiek. Hij had z’n ongezouten meningen over de internationale gemeenschap, over homoseksualiteit, en misschien was ik het niet altijd met hem eens. Maar ik wist wel: dit is iemand die het méént, en die serieus Oeganda wil veranderen.

Liedjes doorspekt met boodschappen

Bobi Wine komt uit Kamwokya, een slum in Oeganda. Zijn vader had meerdere vrouwen. Hij heeft z’n eigen boontjes moeten doppen. Hij was achtergrondzanger en met het geld dat hij verdiende, bekostigde hij zijn universitaire studie muziek en drama. Hier ontmoette hij Barbara. Zij kwam uit een veel betere familie. In het geheim woonde ze bij Bobi in de slum en hielp hem met de zorg voor zijn broertjes en zusjes. Toen hij zijn solocarrière begon, rees zijn ster al gauw. Hij verdiende geld, bouwde een goed huis en werd almaar meer geliefd en een van de meest bejubelde zangers van Oeganda.  Barbara en Bobi hadden een leven zoals het popsterren betaamt en de Facebook posts van Barbie die ik op m’n wall voorbij zag komen getuigden van een waar en gelukkig celebrity life.

Maar Bobi heeft nooit zijn afkomst verloochent. Van het begin af aan waren zijn liedjes doorspekt met boodschappen voor sociale rechtvaardigheid. Hij was een voorbeeld voor de jeugd in de sloppen en daarbuiten. Hij maande de jongeren niet lui te zijn, te werken, en er iets van te maken. Hij riep de regering op te stoppen met corruptie;  hij riep op tot vrijheid en eerlijke verkiezingen. Maar hij zong bijvoorbeeld ook over persoonlijke hygiëne en moedersterfte. En hij riep op tot verzet – geweldloos verzet.

Ik heb een van zijn concerten bijgewoond bij Lake Victoria. In de openlucht had het wel iets weg van de Nederlandse festivals. Toen Bobi Wine na de talloze supporting acts opkwam, was het doodstil. Bij het merendeel van de liedjes zag je de jeugd intensief luisteren, en pas bij de meer uptempo liedjes werd er gedanst (bijvoorbeeld door plastic stoelen in de lucht te houden). Ik vroeg aan degene met wie ik was waarom iedereen zo stil was. ‘They listen to the words. He is inspiring them. He gives them an example.’

De afgelopen jaren volgde ik de gangen van de inmiddels 36-jarige Bobi Kyugalanyi op een afstandje. Zijn liedjes werden nog politieker. Voor de verkiezingen van 2016 lanceerde hij Situka met de tekst:

“When our leaders have become misleaders and mentors have become tormentors. When freedom of expression becomes the target of oppression, opposition becomes our position.”

Zijn politieke aspiraties werden me al duidelijk toen ik er in 2014 was, en ik was niet echt verbaasd dat hij zich in 2017 verkiesbaar stelde als parlementslid – en in zijn district met klinkende overwinning won. Hij is een onafhankelijke kandidaat, maar voert campagne voor oppositiekandidaat Bezzigye die hij al sinds jaar en dag steunt. Overal waar hij ging en campagne voerde voor de oppositie, wist hij enorme aantallen mensen op de been te brengen. En de oppositie won overal waar hij campagne voerde.

Zelf startte hij een campagne in het parlement tegen een belasting op social media – kortgeleden nog werd ik door Barbie op Facebook uitgenodigd de Facebookpagina te liken. Al voordat Bobi Wine MP werd, werd hij de ‘Ghetto President’ of ‘People’s president’ genoemd, en Barbara ‘First Lady’. Geen wonder dat hij president Museveni, al sinds 1986 aan de macht (en daarmee precies zolang aan de macht is als dat ik leef) slapeloze nachten bezorgde toen hij besloot de politiek in te gaan. Hij werd vaak dwarsgezeten en ook bedreigd.

Maar wat er nu gebeurt, kent geen precedent. En zelfs iemand als Museveni, die Oeganda langzamerhand in een alsmaar meer totalitair regime verandert, had menigeen niet verwacht dat hij zo hard zijn opponenten durfde aan te pakken.

Gemarteld

De events zijn de afgelopen dagen in een stroomversnelling gegaan. Op twitter zag ik opeens een tweet van Bobi Wine met een foto van zijn doodgeschoten chauffeur. Bobi Wine had campagne gevoerd in Arua (zie hier zijn opzwepende speech die wellicht de woede van de regering op z’n hals heeft gehaald), en daarna hield ook Museveni daar een rally. Er was chaos uitgebroken. Het leger beschuldigde Bobi ervan wapens te verstoppen in zijn hotelkamer, Museveni’s auto zou bekogeld zijn met stenen. Bobi en een aantal andere campagnevoerders werden gearresteerd. Hij werd beschuldigd van verraad en vastgehouden in de militaire barakken. Het lied ‘Freedom’ uit 2017, met een clip waar Bobi Wine een gevangene speelt, is akelig realiteit geworden.

Na een dag mocht zijn vrouw Barbie hem bezoeken. Hij vertelde dat hij na zijn campagne in Arua terug was gegaan richting hotel, en dus niet aanwezig was toen Museveni’s auto vermeend werd bekogeld. Toen hij zag wat er was gebeurd met z’n chauffeur, was hij naar z’n hotelkamer gegaan waar het leger hem uiteindelijk vond. De soldaten takelden hem toe met hun laarzen en met ijzeren staven. Hij verklaarde tegenover Barbara dat het een wonder is dat hij nog leeft, alles deed pijn. Wat betreft de beschuldigingen van wapens snapte hij niets. Ook het hotel verklaarde nooit wapens te hebben gezien.

Slaakten de Oegandezen eerst een zucht van opluchting dat hij levend was, nu blijkt dat die zucht te vroeg komt. Bobi schijnt in zeer zeer ernstige staat te zijn en zijn nieren falen. Hij wordt nog steeds gevangen gehouden in de militaire barakken en behandeld door militaire doktoren. Tot nu toe heeft hij bezoek gehad van zijn advocaten, vrouw en broer, maar zijn persoonlijke doktoren hebben hem nog niet mogen zien. Op basis van wat zij horen van Barbara en zijn broer, uitten zij zich grote zorgen.

Oeganda houdt z’n adem in en bidt dat hij het overleeft. Twitter explodeert en de hashtag #FreeBobiWine is al een paar dagen trending. DJ’s op de Oegandese radiostations draaien Bobi Wine’s muziek ieder uur, het schijnt dat op iedere hoek van de straat in Kampala de Bobi Wine liedjes klinken. Ook zijn er onlusten her en der, met al één dode tot gevolg, en twintig jongeren zijn gearresteerd. In buurland Kenia, waar ik tijdelijk verblijf voor mijn PhD, en waar Bobi Wine ook populair is, hebben Kenianen in de grensstad Busia de weg geblokkeerd voor trucks die naar Oeganda rijden.

Het is alleen de vraag of de woede en zorg over Bobi Wine de jeugd massaal de straat op zal krijgen, los van de relletjes. Bobi Wine is degene die mobiliseert, die inspireert – maar je hebt wel een levende Bobi Wine nodig, en niet een zieke. Voor velen is Bobi Wine de laatste hoop. Museveni doet z’n berekening, en weet waarschijnlijk dat een gehandicapte of dode Bobi Wine het volk demoraliseert en hun dromen in flarden scheurt. Het zal internationale woede veroorzaken, en waarschijnlijk een opstand in het land her en der – maar die internationale  tranen zullen wellicht gauw opdrogen met de handelsdeals en anti-terrorisme activiteiten waarin Museveni een trouwe bondgenoot van het westen is. Bovendien heeft Museveni het Oegandese volk al beloofd opstanden keihard te zullen neerslaan. Ondertussen beweert Museveni zelfs dat Bobi Wine het goed maakt, en dat er niets aan de hand is – alle beweringen zouden ‘Fake News’ zijn.

Slimme tactiek

Hoe gaat dit aflopen? En hoe kan de massale steun voor Bobi Wine van het Oegandese volk omgezet worden in een slimme tactiek waarmee Museveni onder druk wordt gezet?

Deze strijd is er een van het Oegandese volk, maar in een geglobaliseerde wereld bestaan geen louter binnenlandse aangelegenheden meer. Amnesty International en Change.org voeren campagne, en internationale media zijn de zaak aan het oppakken. In de diplomatieke wereld heeft de EU z’n statements uitgegeven en maken ambassades zich oprecht zorgen. Achter de schermen voeren ze gesprekken met elkaar en de Oegandese overheid. Hoe fel die zijn, weet ik niet. Is het een kwestie van zorg uitspreken? Van het type zodat de machthebbers in kwestie ernstig knikken, en vervolgens gewoon doorgaan omdat ze weten dat er toch geen echte gevolgen aan zitten? Of worden er iets fermere woorden gewisseld en zou er worden gedreigd met stoppen van hulp en handel of het intrekken van visa’s? Of mogen we ons als het hypocriete Westen er weer niet mee bemoeien…

Het is vind ik  geen schande dat Westerse regimes, die machtig genoeg zijn geweest om na het kolonialisme regeringen in het zadel te helpen of eruit te wippen, durven te zeggen waar het op staat, en ferm zijn. Die macht is er nog steeds en die afhankelijkheidsrelatie ook. Dus in plaats van die macht voor eigen gewin te gebruiken, gebruik het dan ook in de strijd voor rechtvaardigheid. En als je toch denkt dat het een vorm van neokolonialisme is, gooi het dan op internationale solidariteit.

Natuurlijk gebeuren er talloze ernstige dingen in de wereld, en staat wat er gebeurt met Bobi Wine niet in verhouding met de situatie in Myanmar, Syrië, et cetera. Maar internationale solidariteit gaat ook over persoonlijke banden – en toevallig is de mijne er een met Bobi Wine, zijn vrouw Barbara en schoonzusje Brenda. Dus schrijf ik, zodat een paar meer mensen weten dat dit niet zomaar een of andere wazige wiet-rokende rapper is die in een onrustig land is opgepakt, maar dat dit gaat om menswaardigheid, om de strijd voor rechtvaardigheid. Als we Bobi Wine verliezen, verliest de wereld weer een stukje hoop voor een betere wereld. Ik sluit af met een lyric uit (opnieuw) Time Bomb: The bad news is that everything is wrong. But the good news, is that you still can fix it.’ Laat ook Bobi Wines muziek horen in Amsterdam, Utrecht, Groningen, Rotterdam, Leeuwarden of Zwolle.. Wie weet helpt het.

Selma Zijlstra is oud-redacteur voor Vice Versa en doet momenteel een PhD aan de Radboud Universiteit Nijmegen waarvoor ze tijdelijk in Kenia woont en onderzoek doet naar het maatschappelijk middenveld en landinvesteringen. Dit blog is op persoonlijke titel geschreven.

Een nieuwe generatie zoekt verandering in Guatemala

Door Edwin Koopman | 12 november 2018

Jong, hoog opgeleid, en vol idealen; een nieuwe generatie in Guatemala zet in op een radicale politieke vernieuwing. Álvaro Montenegro is een van de leiders van een brede beweging tegen corruptie en straffeloosheid. ‘Dit is geen sprint maar een marathon.’

Lees artikel

‘Als je doelgroep de minstbedeelden zijn, is de nota van Kaag niet het juiste instrument.’

Door Lennaert Rooijakkers | 09 november 2018

Als lid van de adviesraad van de Fair, Global and Green Alliance was Ruchi Tripathi deze zomer in Den Haag om op het ministerie te discussiëren over de nota van Kaag. Ze is kritisch op de Nederlandse hulp- en handelagenda. ‘Ik zou het gek vinden als ik onder de noemer “hulp” belasting zou betalen voor bedrijfsinitiatieven.’

Lees artikel

Leren van Evalueren 2018: het complete programma

Door Marc Broere | 08 november 2018

Het complete programma van ‘Leren van Evalueren -bewegen tussen belangen’ op 23 november is bekend. De centrale vraag van de bijeenkomst is: welke belangen spelen er bij evaluaties en hoe ga je hiermee om? Hieronder het complete programma en een overzicht van de acht deelsessies. Aanmelden kan via deze link.

Lees artikel