Door:
Ayaan Abukar

5 december 2016

Tags

Zoals Bangladesh het voorbeeldproject van minister Ploumen is binnen haar hulp en handelsagenda, kun je Ethopië gerust de achilleshiel noemen. De Nederlandse hulp en handelsbelangen lijken er frontaal op elkaar te botsen. Buitenlandse bedrijven, waaronder die uit Nederland, worden zelfs in brand gestoken door een woedende lokale bevolking. Wat is er aan de hand? Deel één van een tweeluik.

 

Na de periode van de hongersnood in de jaren tachtig heeft Ethiopië de afgelopen jaren een enorme economische vooruitgang doorgemaakt. Het land in de Hoorn van Afrika wordt gezien als een van de meest stabiele economieën van het continent en het ziet ernaar uit dat een periode van voorspoed en bloeiende internationale handel op korte termijn gerealiseerd kan worden. Tegelijkertijd ontvouwt er zich echter ook een ander verhaal. Een aanzienlijk deel van de bevolking wordt op grote schaal structureel benadeeld en achtergesteld en moet inleveren op fundamentele mensenrechten. Het land wordt vandaag de dag gekleurd door etnische conflicten, de angst voor land grabbing en gewelddadige demonstraties. De aanwezigheid van buitenlandse partners en investeerders maakt de tweeslachtige situatie nog complexer. Wat is er nu precies gaande?

 

Oromia, Ethiopië (© SarahTz, flickr)

Oromia, Ethiopië (© SarahTz, flickr)

De zorgwekkende situatie in Ethiopië werd afgelopen zomer door de internationale media opgepikt toen een marathonloper uit het land op de Olympische Zomerspelen als tweede de finishlijn bereikte terwijl hij zijn armen als een X boven zijn hoofd kruiste. Het stond symbool voor de strijd van de gemarginaliseerde etnische groeperingen in Ethiopië die rechtvaardigheid willen na jarenlang economisch en politiek achtergesteld te zijn. De marathonloper in kwestie, Feyisa Lilesa, sprak direct naar zijn actie zijn angst uit om terug te keren naar zijn land – hij zou als onderdrukte Oromo zijn leven niet meer zeker zijn.

 

De situatie vatte enkele maanden daarvoor vlam. De Ethiopische regering maakte bekend dat er plannen waren om de hoofdstad Addis Abeba uit te breiden en dat raakte een gevoelige snaar bij de Oromo-gemeenschap – de uitbreiding zou ten koste gaan van hun grondgebied. Er ontstonden rellen en demonstraties die vaak op gewelddadige situaties uitliepen. De regering kondigde de noodtoestand af en trad hard op in een poging de stabiliteit in het land te bewaren.

 

Sinds het begin van de gewelddadige protesten tegen de regering van Hailemariam Desalegn die hier het gevolg van waren, kwamen al honderden mensen om. Ook een groot aantal buitenlandse investeerders ter plekke werd aangevallen en zag haar boerderijen en fabrieken, vaak letterlijk, in rook opgaan. De regering kondigde in oktober een noodtoestand af die zes maanden moet gaan duren. Nieuwssite Al Jazeera meldde dat er sinds de afkondiging van de noodtoestand meer dan 11.000 mensen zijn gearresteerd.

 

Politieke onrust en economische groei

Een groot deel van de bevolking in Ethiopië, bestaande uit Oromo en Amhara, “voelt zich al lange tijd gemarginaliseerd door de Tigray-gemeenschap”, zo omschrijft het Franse Le Monde Afrique, en zeggenschap en belangrijke functies binnen overheidsorganen worden de twee groepen structureel ontzegd. Daarbij komt dat de, overwegend uit Tigray bestaande, overheid grondgebied als investeringsmogelijkheid aan (internationale) bedrijven aanbiedt. De afgelopen maanden laaide de woede op en kwam ze tot uiting in demonstraties die vaak met geweld bestreden werden.

Markt in Oromia (© SarahTz, flickr)

Markt in Oromia (© SarahTz, flickr)

 

De noodtoestand en de maatregelen die door de overheid getroffen worden om de situatie te stabiliseren zijn bijzonder controversieel en worden door de internationale gemeenschap met argusogen in de gaten gehouden; er wordt wereldwijd gevreesd voor de rechten van journalisten, activisten en demonstranten die zich kritisch opstellen ten opzichte van de zittende regering.

 

Tegelijkertijd laat de economische situatie van het land in de grafieken een onmiskenbare vooruitgang zien. De afgelopen jaren is Ethiopië voor veel bedrijven een aanlokkelijke locatie geworden. De Ethiopische investeringscommissie noemt op haar website de economische groei en de veiligheid in het land als enkele van de belangrijkste argumenten voor buitenlandse bedrijven om zich er te vestigen. Daarnaast faciliteert de Ethiopische regering in Addis Abeba de toestroom van buitenlandse investeerders. De directe buitenlandse investeringen nemen sinds 2008 toe – het percentage van het bruto binnenlands product was in 2016 3,52 ten opzichte van 0,4 in 2008. (The Global Economy)

 

De Nederlandse overheid biedt in het kader van economische diplomatie subsidies aan startende of uitbreidende ondernemers en stimuleert op deze manier mondiaal georiënteerde entrepreneurs om zich te vestigen in het Oost-Afrikaanse land. Het idee hierachter is het creëren van werkgelegenheid ter plekke en het stimuleren van economische vooruitgang. Op deze manier werken de Ethiopische regering en buitenlandse overheden samen om de handelsrelatie te verbeteren en ter plekke economische groei te verwezenlijken.

 

Een belangrijke internationale positie

Op het eerste gezicht lijkt het dus goed te gaan met Ethiopië. Het percentage van de bevolking dat onder de armoedegrens leeft, neemt sinds een aantal jaar af: in 2010 gaat het over een kleine 30% terwijl in 1995 bijna de helft van de bevolking niet boven de armoedegrens uitkomt. De bevolking is in 35 jaar bijna drie keer in omvang toegenomen en de levensverwachting ligt sinds de 1980 ongeveer 1,5 keer hoger. Ethiopië stevent vandaag de dag af op een positie binnen de categorie landen met een gemiddeld inkomen. Na deze periode van economische ontwikkeling en voorspoed is het land de aantrekkelijke locatie geworden voor buitenlandse investeerders die ze vandaag de dag is. Ook Nederland is dus een graag en vaak geziene investeerder en heeft met name in de bloemensector een groot aandeel.

Addis Ababa (© Laika ac, flickr)

Addis Ababa (© Laika ac, flickr)

 

Ethiopië heeft daarnaast een belangrijke positie in de internationale gemeenschap. Naast de Ethiopische regering zelf zetelt in Addis Abeba tevens het hoofdkantoor van de Afrikaanse Unie, wat als gevolg heeft dat de stad het decor vormt voor vele bijeenkomsten en conferenties aangaande de politieke, culturele en economische ontwikkelingen op het continent en wereldwijd. Het internationale karakter van Addis Abeba is niet van de laatste jaren; ook de in 1963 opgerichte (en in 2002 ontbonden) Organisatie van Afrikaanse Eenheid had er haar hoofdkantoor. Het zorgt ervoor dat Ethiopië op het toneel van de internationale samenwerking een belangrijke positie inneemt en als toegangspoort tot de rest van het continent fungeert. Deze positie krijgt in 2017 een extra dimensie – het land is in lente van 2016 voor de derde keer verkozen als één van de tijdelijke leden van de VN Veiligheidsraad voor de komende twee jaar.

 

Het Westen en de Global War on Terrorism

Er zijn veel internationale partners actief in het land. Zoals gezegd heeft een behoorlijk aantal buitenlandse investeerders, waaronder Nederland, zich de afgelopen jaren gevestigd in Ethiopië. Ook ondersteunt Nederland maatschappelijke organisaties in lage- en middeninkomenslanden als Ethiopië door middel van het project Samenspraak en Tegenspraak dat voor de periode 2016-2020 op de agenda staat en worden er strategische partnerschappen geïnitieerd. Ook de Verenigde Staten zijn een belangrijke partij in Ethiopië. Volgens een overheidswebsite die buitenlandse hulp in kaart brengt, hebben de VS voor 2017 meer dan 500 miljoen dollar aan hulp gereserveerd: ruim 100 miljoen dollar méér dan dat er dit jaar is uitgegeven. De Amerikaanse overheid stelt zich ten doel om “vrede en veiligheid, wijdverbreide economische groei en ontwikkeling, en democratie, bestuur, en mensenrechten” te bevorderen.

 

De rol van Westerse landen in Ethiopië heeft echter een tegenstrijdig karakter. Het land is voor het Westen de afgelopen jaren geografisch en geopolitiek gezien een belangrijke strategische bondgenoot in de strijd tegen het terrorisme geweest. Nu leidt deze strijd op lokaal niveau in combinatie met de rellen en protestacties echter tot een situatie waarin mensenrechten niet meer gegarandeerd kunnen worden en wordt de situatie nauwgezet in de gaten gehouden door internationale gemeenschap. De Ethiopische strijd tegen het terrorisme, waar het Westen een belangrijke rol in speelt, lijkt een spel van tegenstrijdige belangen.

 

Wat door de Ethiopische overheid als ‘terrorisme’ wordt geclassificeerd, wordt breed geïnterpreteerd. Human Rights Watch heeft een paar weken geleden al haar zorg uitgesproken over de Ethiopische noodtoestand omdat het “overtrokken en vage beperkingen” zou kunnen impliceren. De overheid beschuldigt demonstranten er op slinkse wijze van samen te werken met terroristische organisaties om zo protestacties eenvoudiger te kunnen neerslaan. Human Rights Watch benadrukt dat de overheid termen als ‘anti-peace groups’ en ‘terrorists’ achteloos in één adem noemt met de activiteiten van vreedzame demonstranten en activisten. Bovendien bestaat er grote onduidelijkheid over de definitie van ‘terrorisme’ in het beleid van de Ethiopische overheid. Een rapport van The Oakland Institute laat zien hoe de controversiële antiterrorisme-wet die in 2009 werd ingevoerd drukt op basale rechten als “vrijheid van expressie en politieke oppositie”. Ook Amnesty International berichtte eerder dat de Ethiopische regering de antiterrorisme-wet misbruikt om vreedzame protesten in te perken.

 

De stabiliteit in Ethiopië staat onder druk door spanningen die vaak tot uiting komen in gewelddadige protestacties en rellen. Het harde optreden van de Ethiopische overheid en de economische en strategische aanwezigheid van de internationale gemeenschap lijken olie op het vuur te gooien. De rol die het Westerse in deze conflictueuze situatie aanneemt laat op verschillende manieren tegenstrijdigheden zien en lijkt niet bij te dragen aan een structurele oplossing voor het probleem.

 

En speelt er meer in Ethiopië. Een rapport van Reliefweb zien dat de droogte die het land sinds 2015 teistert ervoor zorgt dat 10,2 miljoen mensen direct voedselhulp nodig hebben. Ook de vluchtelingenproblematiek speelt een belangrijke rol in de zorgwekkende situatie in het land. Ethiopië staat op de vijfde plaats in de top tien van landen die de meeste vluchtelingen opvangen.

 

In combinatie met het etnische conflict en de mensenrechtensituatie wordt wrang duidelijk dat Ethiopië in een complexe en gevaarlijke positie verkeert. Het is de vraag is of de tegenstrijdige belangen van zowel de Ethiopische regering zelf als die van de buitenlandse partners uiteindelijk tot een stabiele en genormaliseerde situatie kunnen leiden.

 

Het tweede gedeelte van het tweeluik over de situatie in Ethiopië is vanaf volgende week te lezen op de site en zal uitgebreider ingaan op onder andere de Nederlandse aanwezigheid en de tegenstrijdige belangen die de conflictueuze situatie in het land in stand houden.

 

Anne Rensma

Anne heeft een bachelor Franse taal en cultuur afgerond aan de UU en loopt momenteel stage bij Vice Versa.

Opinie: ‘Brief minister Kaag over maatschappelijk middenveld: analytisch zwak en weinig ambitieus’

Door Fons van der Velden | 09 juli 2019

Het is een groot goed dat de Nederlandse overheid zoveel fondsen ter beschikking stelt voor de versterking van maatschappelijke organisaties en maatschappelijk middenveld, schrijft Fons van der Velden in deze opiniebijdrage naar aanleiding van de kamerbrief van minister Kaag. Maar hij vindt de brief analytisch zwak en van weinig ambitie getuigen. Wat had beter gekund?

Lees artikel

Tip 3 aan Kaag: ‘Lever in op je privilege en geef zuidelijke organisaties meer inspraak bij het bepalen van prioriteiten’

Door Lizan Nijkrake | 08 juli 2019

Minister Kaag werkt hard aan een nieuw subsidiekader voor het maatschappelijk middenveld. Ze wil meer eigenaarschap geven aan zuidelijke ngo’s om hen meer legitimiteit te geven, en ziet daarbij een andere rol voor Nederlandse organisaties. Vice Versa vroeg vier zuidelijke organisaties hoe zij dit zien. Wat is hun gouden tip voor onze minister? Met vandaag Carla López Cabrera, directeur van Fondo Centroamericano de Mujeres (FCAM) in Nicaragua, een feministisch fonds dat lokale vrouwenrechtenbewegingen in Centraal Amerika steunt.

Lees artikel

Shifting fundamental power issues in funding relationships

Door Evelijne Bruning Ruerd Ruben en Lau Schulpen | 02 juli 2019

This article claims that the current aid architecture favours clientilism, dependency and short-term projects. The authors Evelijne Bruning (The Hunger Project) Ruerd Ruben (Wageningen University & Research) and Lau Schulpen (Radboud University Nijmegen) are suggesting four possible ways to overcome this in order to shift power closer to the ground.

Lees artikel