Door:
Ayaan Abukar

27 oktober 2016

Tags

vv16kt_cover01-copy-2

In dit themanummer dompelen we ons met pittige analyses, interviews en inspirerende voorbeelden onder in de wereld van het geweldloze activisme – en leren we dat geweldloos verzet het meest krachtige wapen is tegen dictators en onrechtvaardigheid. Een belangrijke belofte voor verandering in een wereld die vaak in brand lijkt te staan.

Door de geschiedenis heen zijn burgers ontelbare malen collectief in actie gekomen, met grote gevolgen. Denk aan Gandhi’s antikoloniale strijd, de anti-apartheidsbeweging in Zuid-Afrika, de omwenteling in Tunesië of de kleurenrevoluties in de voormalige Sovjet Republieken. Doorbraken in het homohuwelijk in diverse landen mogen een succes van burgers worden genoemd, en recentelijk hebben opstanden in Burkina Faso voor een politieke omwenteling gezorgd. Ja, zèlfs de fietsinfrastructuur in Amsterdam is het resultaat van burgerlijk verzet.

De wereld kent een eeuwenlange traditie van maatschappelijk activisme en tegenmacht, en dat heeft ons geen windeieren gelegd. Het vormt het fundament van democratische rechtsstaten en zorgt ervoor dat de concentratie van de macht bij één partij wordt voorkomen.

Vandaar dat het nieuwste nummer van de Vice Versa volledig in het teken staat van geweldloos verzet. In een wereld die soms in brand lijkt te staan, zijn het de grote en kleine tekenen van burgermoed die hoop blijven bieden.

Eén van de belangrijkste inzichten in het nummer is dat geweldloos verzet door de jaren heen veel effectiever is geweest dan gewelddadig verzet. Volgens de gezaghebbende wetenschapper Erica Chenoweth, een autoriteit op het gebied van geweldloos protest, is geweldloos verzet de afgelopen decennia twee keer zo effectief geweest als gewelddadig verzet. Sterker nog: een geweldloze strijd tegen een dictator slaagt àltijd zodra 3,5 % van de bevolking consistent meedoet.

De goeroe van het geweldloos verzet, de inmiddels bejaarde Gene Sharp, heeft het eens zo verwoordt: ‘Dictators zijn niet zo sterk als dat zij denken. Burgers zijn niet zo zwak als zij zelf denken.’ Een geweldloze strategie is volgens Sharp beter dan een gewelddadige, want met geweld ga je de strijd aan op het terrein waar de machthebber sterk is. Zijn protégé Jamila Raqib, afkomstig uit Afghanistan, benadrukt ook het strategische nut van geweldloze actie. ‘We moeten geweld niet slechts veroordelen, maar er een alternatief voor bieden’, zegt zij in het nummer. Als we nu eens zouden bestuderen waar geweldloos verzet wel en niet werkt, kunnen we daar beter op inspelen, volgens Raqib. En zouden we, in plaats van bommen te sturen naar Syrië, burgers kunnen ondersteunen die op creatieve manieren in verzet komen.

Want er bestaan tàlloze creatieve manieren van geweldloos verzet; niet alleen protest, non-coöperatie of boycots, maar ook muziek, symboliek en humor. Deze editie laat mooie voorbeelden zien, zoals kwasten – in plaats van Kalashnikovs – tegen het geweld in Afghanistan, piano spelen tegenover de politie in Oekraïne (het verhaal achter de cover) en verzet van burgers uit de donkerste hoeken van de wereld zoals in IS-gebied. Ook fietsten we mee met de Tax Tour op de Zuidas in Amsterdam.

We vergeten echter ook niet de kant van de Tegenmacht waar we ons misschien wat minder gemakkelijk bij voelen. Burgerbewegingen zijn immers óók Pegida, de anti-AZC protesten, het Oekraïne referendum. Samen met professor Bert Klandermans (VU), een internationaal gerenommeerd wetenschapper op het gebied van sociale bewegingen, onderzoeken we protest ‘van rechts’, en buigen we ons ook over de vraag of er vandaag de dag nog te mobiliseren valt voor internationale solidariteit.

Maar de ruimte van tegenmacht staat onder druk. Wereldwijd worden maatschappelijke organisaties tegengewerkt, met stempels als ‘buitenlandse agenten’ en door de inperking van mogelijkheden om steun van buitenaf te krijgen. Er vinden almaar meer moorden op activisten plaats. Hoe kan dat? En vooral ook: wat moeten we ertegen doen? Hoe blijft het middenveld krachtig, óók in een bedreigde ruimte voor het maatschappelijk middenveld? De antwoorden vind je in dit nummer, onder meer van VN-rapporteur Maina Kiai, expert Michael Edwards, activisten Barbara van Paassen (ActionAid), Savior Mwambwa (ActionAid en Tax Justice), Njeri Kabebiri (Greenpeace Kenia), Daniëlle Hirsch (Both Ends) en nog veel meer. Met óók aandacht voor Nederland, want ook hìer krimpt de ruimte.

Daarnaast mag een kijkje in de Nederlandse ontwikkelingssector natuurlijk niet ontbreken. Nederland heeft altijd via de overheid en ontwikkelingsorganisaties de kracht van tegenmacht gestimuleerd en ondersteund in het Zuiden. Je zou bijna kunnen zeggen dat het een Nederlands exportproduct is. Het grootste subsidiekader van het Ministerie van Buitenlandse Zaken financiert tegenwoordig alleen nog die ngo’s, die een waakhondrol vervullen, omdat er volgens minister Ploumen van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking maar weinig andere donoren zijn die tegenmacht ondersteunen. Dat gebeurt via strategische partnerschappen tussen ngo’s en het ministerie en ambassades. Maar hoe verloopt die samenwerking, als beide partijen andere strategieën en zienswijzen hebben? Waar schuurt het, en waar wordt er gespard? Vice Versa zoekt het uit aan de hand van case studies uit Bangladesh en Mozambique.

Het laatste woord is aan de filosofie. Onderzoeker en filosoof Ellen Mangnus deelt ons aan het einde haar bespiegelingen mee. ‘Zelfs wie denkt machteloos te zijn, zegt Foucault, heeft oneindig veel mogelijkheden om verzet te bieden, te ontwijken, zich gedeeltelijk te onderwerpen of tot actie over te gaan – dat is 68 pagina’s lang gebleken.’

Wil je dit nummer ontvangen? Neem dan snel een abonnement op Vice Versa en krijg het nummer nagestuurd!

AANKONDIGING: Op 23 november organiseren Vice Versa, Both Ends, ActionAid en Partos in De Nieuwe Liefde een spetterend festival om het belang van tegenmacht te vieren én om een hommage te brengen aan burgermoed wereldwijd. Met interessante sprekers, workshops, muziek en verdiepende gesprekken. Een festival waarop we zullen laten zien dat een samenleving zonder tegenmacht geen échte samenleving is. 

Check ook de speciale (en regelmatig ge-update) Vice Versa Protest Playlist die wij maakten op Spotify.

Vice Versa

Vice Versa weet wat er speelt en houdt de lezers op de hoogte van de laatste ontwikkelingen, inzichten en analyses op het gebied van mondiale samenwerking. Dat doen we met onafhankelijke journalistieke berichtgeving, verdiepende achtergronden en door een podium te bieden aan prikkelende opinies.

Het Raadsel van de ander

Door Vice Versa | 08 oktober 2019

In de nieuwe Vice Versa die komend weekend verschijnt staat ‘de ander’ centraal en zoeken we naar een nieuw, progressief narratief. Angst voor de ander kun je alleen bestrijden met menselijke verhalen, schrijven Ayaan Abukar en Marc Broere.

Lees artikel

Bouwstenen voor een nieuw Latijns-Amerika beleid

Door Vice Versa | 01 oktober 2019

Hoewel Latijns-Amerika al een tijd verdwenen is uit de spotlichten van de Nederlandse politiek, hebben we meer met elkaar te maken dan we denken. Is het niet tijd voor een nieuw en actief Latijns-Amerika beleid? Op maandagmiddag 14 oktober gaan we hierover in Den Haag tijdens de bijeenkomst ‘Het Koninkrijk en zijn buren’ in gesprek met experts en politici.

Lees artikel

Amsterdam ontmoet Mogadishu

Door Lizan Nijkrake | 28 september 2019

Daily Paper, het Amsterdamse straatmodemerk, maakte een collectie T-shirts met tekeningen van voormalige kindsoldaten in Somalië. Wat begon als een klein project voor het Elman Peace Center, leidde dankzij sociale media tot iets groters: fotografen en filmmakers, muzikanten en klanten bieden hun hulp aan. ‘Jonge mensen zijn vaak zó idealistisch, ze willen betrokken blijven.’ Een profiel.

Lees artikel