Hoe houd je belastingontwijking op de agenda?

taxtour

Vele ogen zijn momenteel gericht op belastingontwijking door multinationals, maar hoe
valt daar munt uit te slaan? Hoe maak je een
belastingsysteem eerlijker? Bij een takstour door Amsterdam draagt men ideeën aan. Een verhaal met morele en praktische kanten.

 

Hier rechts is de Hema. Allemaal even bellen met je fietsbel. Wij betalen netjes belasting, de Hema niet. De Hema is stout!’ Een paar voorbijgangers kijken verbaasd op. Wat ze zien is het volgende: een grote truck met een zeepkist waarop de feestende dj’s Coen Swijnenberg en Sander Lantinga staan, evenals de vlotte presentator Lars Sorensen en ActionAid-activist Gijs Verbraak, die af en toe een paar danspasjes meedoet. En daarachter een stoet fietsen, begeleid door politiebrommers. Als de voorbijgangers goed kijken, zien ze ook GroenLinks-Kamerlid Rik Grashoff, SP-Kamerlid Arnold Merkies, enkele lokale politici en filosoof Christiaan Vos meefietsen.

We zijn in Amsterdam bij de ‘Tax Tour’. Het is een vrijdagnamiddag en er trekt een bellende fietsstoet langs de Hema, langs Heineken, WE Fashion en de Starbucks, op naar de Zuidas. Daar remt men af, om zich na enkele toespraken te goed te doen aan de cocktails in de cafés, tussen de Zuidassers.

Deze takstour is een publieksactie van de Tax Justice-beweging, georganiseerd door ActionAid om aandacht te trekken voor belastingontwijking in Nederland.

Maar hoe effectief is de beweging? Hoe houd je de publieke verontwaardiging over belastingontwijking vast? En: hoe reageren de belastingadviseurs en de bankmedewerkers? Voor die vraag ga ik te rade bij vier verschillende spelers die zich ieder op hun eigen manier inzetten voor eerlijke belastingen. Allereerst een voorstelrondje.

 

screen-shot-2016-10-19-at-12-22-46

Gijs Verbraak

screen-shot-2016-10-19-at-12-23-03

Savior Mwambwa

De activisten: Gijs Verbraak en Savior Mwambwa.

Hun hoofdtaken: Campagnes, lobby en onderzoek – bij ActionAid. Verbraak: ‘We agenderen problemen, analyseren en doen aanbevelingen aan de ministeries van Buitenlandse Zaken en Financiën.’

 

 

christaan-vos

Christiaan Vos

De fiscaal econoom en filosoof: Christiaan Vos.

Zijn taak: Mythes doorprikken, het debat voeden. Vos: ‘Als filosoof scheid ik zin en onzin, geef ik duiding, doe ik aan te
gendenken, maar kan ik geen praktische oplossingen aanreiken. Wel kan ik laten inzien hoe de machtsstructuren zijn en beïnvloed ik de morele-oordeelsvorming van de betrokkenen, bijvoorbeeld door te laten zien dat concurrentie om belastingtarieven tussen landen geen gezonde concurrentie is.’

 

katrinmcgauran-somo-mg_6139-440x440

Katrin McGauran

De onderzoeker: Katrin McGauran.

Haar taak: Demystificatie. Een uur en volgeklad vel papier later begrijp ik eindelijk (een beetje) wat transfer pricing en base erosion profit shifting is. ‘Verder’, zegt SOMO-onderzoeker McGauran, ‘ondersteunen we onder meer een sociale beweging in Griekenland die protesteerde tegen de komst van het Canadese mijnbouwbedrijf Eldorado Gold. We lieten in ons onderzoek zien dat die onderneming – náást dat het ’t milieu ernstig aantastte – via Nederlandse bedrijven belasting ontweek.’

 

Belastingontwijking staat op de agenda als nooit tevoren. ‘Het doel van belasting is publieke voorzieningen versterken’, brengt Christiaan Vos in herinnering. ‘Lange tijd is er niet het besef geweest dat de belastingdraaischijf in feite draait om de verhouding tussen burger en overheid.’

Belastingrechtvaardigheid wordt daarom steeds belangrijker gevonden bij overheden, maar ook bij het publiek èn bij bedrijven. Vos: ‘Als achtjarige jongen móest ik wel naar het zwembad – natuurzwemmen was onmogelijk, omdat bedrijven hun gif in het water loosden… Mede door acties van de milieubeweging vinden we dat nu immoreel. Mensen blijken hun morele kompas van tijd tot tijd te moeten ijken. Ik hoop, en denk, dat zoiets uiteindelijk ook gebeurt op het gebied van belastingen.’

Die omslag ontging ook Gijs Verbraak niet. ‘Nederland werd lange tijd geportretteerd als winnaar in de belastingrace,’ vertelt hij, ‘maar die mythe is nu ontkracht. Nederlandse multinationals ontwijken op gróte schaal belasting en het kapotte systeem maakt wereldwijd burgers tot slachtoffer. Belasting is niet meer iets dat ten koste van alles geminimaliseerd moet worden, maar het wordt meer en meer onderdeel van maatschappelijk ondernemen.’

 

 

Luxleaks en Panama-papers

Dat er zoveel is veranderd is volgens Verbraak volledig te danken aan de Tax Justice-beweging. ‘Met veel, zeer gedetailleerde publicaties over bedrijven, over het gebrek aan goede wetgeving, hebben we het thema tot politiek onderwerp gemaakt – wat ook de interesse van onderzoeksjournalisten heeft gewekt. LuxLeaks, SwissLeaks en de Panama Papers hebben het publiek duidelijk getoond hoe wijdverbreid belastingontwijking door multinationals is.’

Vos is iets gematigder over die bijdrage van Tax Justice – volgens hem komt de grote verandering vooral door de grote publíeke verontwaardiging die voortkwam uit de voornoemde publicaties, en omdat de ontwijking door bedrijven als Amazon, Google en Starbucks bekend werd. ‘Maar Tax Justice gaf het publiek en journalisten wel veel kennis; daardoor nam het debat een vlucht.’

 

 

Zambia

Het blijft lastig om het zuidelijke perspectief als uítgangspunt te nemen, ziet Vos: ‘De meeste mensen die verontwaardigd zijn over belastingontwijking, zijn dat omwille van nationale belangen. Het grote publiek wil dat bedrijven meebetalen aan publieke zaken in eígen land – de morele verontwaardiging is ook “Henk en Ingrid”. Een erg grote groep is gewoonweg nationalistisch.’

Toch sijpelt nieuws uit Afrika regelmatig door. Denk aan de Zambia-aflevering van het VPRO-programma Tegenlicht, en ook Savior Mwambwa – activist voor ActionAid in Zuidelijk Afrika – is door menig krant geïnterviewd tijdens bezoekjes aan Nederland.

Ook in Afrikaanse landen worden burgers meer en meer bewust gemaakt, vertelt Mwambwa: ‘Wij gaan langs bij de gemeenschappen om mensen erop te wijzen dat het belangrijk is dat bedrijven belasting betalen, dat er niet zo weinig geld hóeft te zijn voor onderwijs en zorg als zij eerlijk bijdragen. Op die manier kunnen we de regeringen ook weer onder druk zetten.’

Vinden overheden en het maatschappelijk middenveld hier elkaar? ‘Soms wel’, vertelt de geboren en getogen Zambiaan. ‘Met name als ook de regering belasting eist van bedrijven. Maar soms zien we dat overheden te graag investeringen willen, die ze aanlokken met lage belastingen. Bovendien zijn ze vaak deel van dezelfde kliek: de leiders hebben met elkaar gestudeerd en gewerkt en dus schuiven ze elkaar voordeeltjes toe. Op zo’n moment zegt de regering dat wíj investeringen tegenhouden…’

Het is cruciaal dat er ook in Nederland geprotesteerd wordt, vindt hij. ‘Natuurlijk, het is één van de grotere landen die belastingontwijking mogelijk maakt. Ik zeg weleens: Nederland is niet de bankrover, maar wel de chauffeur die de bankrovers helpt vluchten. Als mensen dat hier niet meer pikken, dan móet de regering maatregelen nemen.’

 

 

Verbetering en stagnatie

Dat brengt ons terug bij de huidige beweging in Nederland. Hoe zorg je er nu voor dat het ook op de agenda blíjft? En dat de maatregelen hout snijden?

De geïnterviewden zijn het er unaniem over eens: er zijn belangrijke stappen gezet. Zo wordt er momenteel flink gedebatteerd over publieke transparantie van belastingafdracht door multinationals. En ook moeten we de bijdrage van minister Lilianne Ploumen om capaciteit op te bouwen niet onderschatten, vindt Vos: ‘Ontwikkelingslanden hebben vaak de kennis en mogelijkheden niet om een multinational van repliek te dienen.’

Nederland en de EU doen vooralsnog niet voldoende, ook daarover zijn ze het gevieren eens. Zo stond Nederland tijdens zijn tijdelijke voorzitterschap van de Europese Raad bekend als notoire dwarsligger tijdens gesprekken over de aanpak van belastingontwijking.

Vos: ‘Niet genoeg is niet genoeg. Het gevaar is dat regeringen enkel voor de bühne kritisch zijn, dat het daarbij blijft, en dat het politieke momentum verdwijnt. Ik schreef ook in een van m’n artikelen voor  Follow the Money: we moeten ons niet in slaap laten sussen. Dat de Europese Commissie stelt dat Apple in Ierland dertien miljard euro belasting moet betalen lijkt op het eerste gezicht activistisch, maar let op: het past binnen de langlopende strategie over eerlijke belastingen. Voor de Commissie gaan die over vrije concurrentie, niet over rechtvaardigheid.’

 

 

De verontwaardiging vasthouden

Hoe zorg je dat je die verontwaardiging vasthoudt? Verbraak: ‘Op meerdere manieren proberen we aan te tonen dat het vaak om halve oplossingen gaat. De overheid zegt steeds dat ze belastingontwijking aanpakt, maar vervolgens doet ze iets anders. Dat is lastig voor de mobilisatie. Burgers raken verward. Mensen dreigen er soms ook een beetje moe van te worden: wéér zo’n zaak, denken ze dan. Je moet steeds nieuwe manieren bedenken om mensen betrokken te houden.’

Katrin McGauran, van SOMO: ‘We moeten de wereld van belasting onttoveren, om de discussie helder te krijgen. Bedrijven zijn actief op veel rechtsgebieden, en onderling verkopen ze en kopen ze in. Dat is normaal. Maar in welk land een bedrijf belasting betaalt, wordt niet bepaald door economische criteria, zoals werkgelegenheid, omzet, investeringen, verkoop – nee, door te kijken welk land de gunstigste winstbelasting aanbiedt. Dat gaat over transacties van stoelen tot aan paperclips. Dat kun je niet reguleren, zeggen bedrijven dan ook, dat is veel te ingewikkeld. En dat is ook zo. Ons voorstel is daarom: reken uit wat de bijdrage is van een bedrijf aan de reële economie, betaal dáár belasting over.’

 

 

De bankmedewerker

Na afloop van de fietstocht door Amsterdam spreek ik op de Zuidas twee vlotte jongens in pak, allebei bankmedewerkers, de één is 26 jaar en de ander 34 – ze verkiezen de anonimiteit. Wat vinden ze van die verhalen over belastingontwijking? Daar zijn ze ‘zich niet zo van bewust’. Als ik vertel dat hun – ook anoniem te blijven – bank wellicht belastingontwijking faciliteert, geven ze aan dat het legaal is. ‘En dus er is daar niets mis mee’, zegt een van hen. ‘Het is logisch dat je als bedrijf de beste resultaten wilt behalen’, zegt de ander. De overheid dan, heeft die een taak? Nee, evenmin. En ook dit gesprek maakt hen niet nieuwsgieriger, zet niet aan tot verdieping. ‘Want we vertrouwen erop dat de overheid gewoonweg het juiste doet, net als onze bank.’

Hoe probeert de Tax Justice-beweging haar boodschap over te brengen bij de bedrijven waarover het gaat? Bij de ‘boosdoeners’, zogezegd? Verbraak: ‘ActionAid treedt in gesprek met bedrijven, evenals andere leden van ons netwerk, zoals Oxfam Novib en Christian Aid. Naar onze boodschap wordt geluisterd, ook bij toonaangevende multinationals. Dit jaar schetsten we in het rapport Getting to Good wat een eerlijke belastingafdracht eigenlijk is; voor bedrijven is dat ook een zoektocht. Wij hopen hen te bewegen zich uit te spreken voor ‘country-by-country reporting’, bijvoorbeeld. Als activist moet je het bedrijfswezen hèlpen te veranderen.’

Waar Verbraak zich vooral richt op de topmensen binnen bedrijven, vindt Vos juist dat je de ‘gewone’ bankmedewerker erbij moet betrekken – of liever: de bedrijfsfiscalist. ‘Als een fiscalist morele twijfels heeft, moet er in de organisatie wel plek zijn voor tegenspraak.’

Vos bezoekt met regelmaat congressen van bedrijfsfiscalisten en spreekt hen dan ook toe. Velen zien wel iets in zijn argumenten, wat niet wil zeggen dat ze daadwerkelijk in actie komen. ‘Eens sprak ik een kwartier met een bedrijfsfiscalist over eerlijke belastingen, en ten slotte stelde ik voor om een vervolgafspraak te maken. “Nee, daar heb ik geen tijd voor”, luidde zijn antwoord.’ Vos lacht: ‘Rècht in mijn gezicht!’

Maar méér bedrijfsfiscalisten beginnen erover na te denken, vervolgt Vos. ‘Ze zeggen: “Wij zien ook wel dat we immorele dingen doen, maar wat is mijn verantwoordelijkheid?” Dan spoor ik aan: “Eis betere wetten, zeg tegen je belangenvereniging dat er codes moeten komen. Je hebt een plicht!” Na korte overdenking volg er dan: “Och, ik ben toch geen activist?” Nee, ìk ben dat ook niet; tijdens de takstour stond ik voor het eerst op een zeepkist. Je hoeft geen activist te zijn om dingen te veranderen.’

 

 

Wat kan er beter?

Van Savior Mwambwa komt een oplossing die nog een laagje dieper gaat: ‘Ik vind dat we een grotere beweging moeten bouwen. In het Zuiden moeten we ook de verbinding leggen met vrouwenrechten, milieu, onderwijs en gezondheidszorg – belasting is werkelijk een grensoverschrijdende zaak. Ook in het Noorden.’

Precies dit punt gaat Katrin McGauran aan het hart. De verbinding met sociale bewegingen elders in Europa of in Nederland is haast niet-bestaand. McGauran vertelt het bijna met schaamrood op de kaken: ‘Ik was een paar jaar geleden bij een bijeenkomst op de Filipijnen, er werden voorbeelden gepresenteerd van sociale bewegingen die pleitten voor betere financiële systemen – behalve in Europa. Dat vond ik schrijnend. Al hielden jongeren in het Verenigd Koninkrijk op dat moment betogingen tegen de bezuinigingen, waarbij ze de crisis verbonden aan belastingontwijking door bij Vodafone-winkels te eisen dat zij eerlijk zullen afdragen.’

We moeten veel meer de aansluiting zoeken, gaat McGauran verder. ‘Anders dreigt er een eliteclub te ontstaan, zonder legitimiteit.’ Je kunt je ook aansluiten bij protesten in andere sectoren. Maak bij het onderwijs duidelijk dat er wèl geld is, wanneer bedrijven eerlijk bijdragen aan de belastingopbrengst. Bij de zorgsector, de cultuursector. ‘En ja, soms moet je ook een alliantie smeden met “Henk en Ingrid”. Ook al kijken zij er anders tegenaan, als je samen een grote beweging begint voor een eerlijk belastingsysteem is het uiteindelijke effect dat óók het Zuiden meer belasting binnenkrijgt.’

Stappen worden gezet, ziet McGauran evenwel: ‘FNV is lid geworden van Tax Justice Nederland, Oxfam trekt het ook al breder naar wereldwijde ongelijkheid. Dat is belangrijk.’

 

‘Snoeiharde boycots’

Terug naar de Zuidas, waar GroenLinks-Kamerlid Rik Grashoff in een nette witte blouse en zwarte broek tussen de actievoerders staat. Een verslaggever van omroep PowNed loert op zijn kans, maar Grashoff staat eerst Vice Versa te woord. Volgens hem mag alles best iets ‘pittiger’: ‘Tax Justice kan nog veel meer publieksacties houden, meer consumentenacties, want hoe meer mensen ervan weten, hoe meer politieke druk er is. Roep op tot snoeiharde boycots van bedrijven, zet via grote petities ècht de Nederlandse regering onder druk. Een tandje harder, dat móet.’

 

screen-shot-2016-10-19-at-09-22-38Dit artikel kwam tot stand in het kader van ‘De kracht van de tegenmacht’. Dit is een online debat dat Partos, ActionAid, BothEnds en Vice Versa in september organiseren met als doel om nieuwe inzichten te verwerven in de ontwikkelingen rondom maatschappelijke organisaties en het belang van tegenmacht en de bedreiging daarvan. Vier weken lang zal Vice Versa artikelen publiceren, met daarin analyses, verslagen uit het veld en reflecties. Om te inspireren, mobiliseren en dit onderwerp op de agenda te zetten. De uitkomsten van het debat zullen worden gebruikt in het innovatieprogramma van Partos (The Spindle) en tijdens de Nacht van de Tegenmacht die later dit jaar zal plaatsvinden.