De machtsmarathon van Museveni – en andere verhalen

democratisering_civilsociety_report

 

 

 

 

Wie dacht het afgelopen jaar niet vaak: ‘Dat kan toch niet waar zijn?’ Bij dezen de vijf opmerkelijkste ontwikkelingen rondom het maatschappelijk middenveld, geplukt uit het CIVICUS-rapport. Met mooi nieuws uit Nepal, om de moed erin te houden.

 

Eén: Wereldwijde weerstand

Of het nu gaat over Zwarte Piet, de kont van Kim Kardashian of de Syrische oorlog; het internet is bij uitstek de plaats voor ellenlange discussies, scherpe opinies en vernietigend commentaar. Hoewel Nederlanders vaak reppen van de ‘grenzeloosheid’ van het recht op vrije meningsuiting, is dat in veel landen geenszins de realiteit. Uit onderzoek van Freedom House blijkt dat de digitale vrijheid al vijf achtereenvolgende jaren afneemt. Momenteel is het zelfs zo dat 61 procent van de internetgebruikers in een land woont waar kritische uitlatingen over de overheid worden gecensureerd. Ook gebeurt het steeds vaker dat mensen worden opgepakt voor het online delen van informatie over politieke, religieuze en sociale onderwerpen – maar liefst 58 procent van alle mensen die gebruik maken van het internet woont in een land waar dit voorkomt.

Kritiek op de autoriteiten ligt het gevoeligst; het blootleggen van corruptie, het mobiliseren van de massa en commentaar leveren. Internetgebruikers die zich bezighouden met deze zaken werden het afgelopen jaar dan ook het vaakst slachtoffer van censuur. China is ’s werelds nummer één als het gaat om internetcensuur, maar ook in de Verenigde Staten – een notoire privacyschender – en het Verenigd Koninkrijk vonden het afgelopen jaar zorgwekkende ontwikkelingen plaats. In beide landen is een vergaand beleid op het gebied van gegevensverzameling eerder de norm dan de uitzondering. Human Rights Watch wees op het grootste gevaar dat daarbij op de loer ligt: het kopiëren van zulke wetgeving door andere landen.

 

Twee: Wie groen doet…

…niet goed ontmoet! Milieu- en landrechtactivisten ondervonden de meeste last van het inkrimpen van het maatschappelijk middenveld. Onder hen vielen de meeste doden het voorbije jaar, méér dan onder andere activistengroepen. Dikwijls ging het om moord of sterfte in detentie. Ook zijn er twee regio’s te onderscheiden waar je als activist het grootste risico loopt: Latijns-Amerika en Zuidoost-Azië – recente gevallen wijzen uit dat Brazilië, Colombia, Honduras en de Filipijnen de gevaarlijkste landen zijn.

Bij Vice Versa staat de moord op Berta Cáceres en vlak daarna op Nelson García in het geheugen gegrift. Zij waren lid van dezelfde actiegroep die opkomt voor de rechten van inheemse gemeenschappen. In maart 2016 kwamen zij wereldwijd in het nieuws toen bleek dat ze hun verzet tegen de bouw van een waterkrachtcentrale in Honduras met de dood moesten bekopen. Opvallend was de betrokkenheid van de Nederlandse ontwikkelingsbank FMO bij het project – in de vorm van 13,6 miljoen euro aan investeringen. Toen de bank hoorde dat het bouwbedrijf mogelijk betrokken was bij de moord, trok FMO zich terug.

 

Drie: Geen verlenging? Dan pas ik de regels aan!

Terwijl de ogen bijna onafgebroken gericht waren op de opmars van Donald Trump – mogelijk tot president van Amerika aan toe –, vonden leiders elders ter wereld een doeltreffende manier om aan de macht te blíjven. Het wijzigen van de grondwet bleek vorig jaar voor opmerkelijk veel presidenten een handige manier om de zittingstermijn te verlengen. In Afrika leden presidenten het vaakst aan het zogenaamde ‘derde-termijnsyndroom’, met voorbeelden in onder andere Burundi, Congo-Brazzaville, de Democratische Republiek Congo en Rwanda.

Wie in deze zaak voorop loopt, is president Yoweri Museveni van Oeganda – wederom kwam hij met een vernieuwende strategie om zijn termijn op te schroeven. Al in 2005 greep hij zijn kans om de grondwet bij te stellen, en afgelopen jaar wist hij voor de vijfde keer op rij de verkiezingen te winnen – na dertig jaar aan de macht behoort Museveni tot de top-vijf van Afrika’s langstzittende presidenten. Ditmaal, in december 2015, werd onder toeziend oog van Museveni een wet aangenomen die alle maatschappelijke organisaties verplicht om zich opnieuw te registreren. Op basis van die aanvraag bepaalt de staat vervolgens of zij het publieke belang dienen – of niet. Zo zijn maatschappelijke organisaties in Oeganda plotseling monddood gemaakt, buitenspel gezet. Hun tol voor het uiten van kritiek is hoog.

Volgens velen diende de maatregel slechts het eigen politieke belang van Museveni, die hiermee een stroom aanmerkingen op het oneerlijke verloop van de presidentsverkiezingen wist af te wenden. Ook zijn er veel gevallen bekend van onterechte arrestaties, martelingen en geweld tegen leden van de oppositie. Door het strenge toezicht op maatschappelijke organisaties en door het verbannen van groepen die verandering eisten kon Museveni zijn zittingstermijn alweer verlengen en won hij opnieuw de verkiezingen – maar de harten van de Oegandezen won hij níet. Uit een enquête onder de bevolking blijkt dat slechts een derde gelooft dat de verkiezingen vrij en eerlijk zijn verlopen, en driekwart gelooft niet dat Museveni de macht uit handen zou geven indien hij was verslagen.

 

Vier: Nepal op eenzame hoogte

Het land dat zich om de Mount Everest – ’s werelds hoogste berg – op de borst mag kloppen met de titel ‘het dak van de wereld’, is ook op sociaal-politiek gebied een hoogvlieger te noemen. Nepal en revolutie, het zijn woorden die niet vaak in één adem samenkomen, en toch was er het afgelopen jaar een zeer opmerkelijk, maar vooral positíef bericht over dit land. Hoewel de nieuwe grondwet op enkele punten controversieel is, zijn de lhbt-rechten nu expliciet erkend op constitutioneel niveau – de staat en de rechterlijke macht mogen seksuele minderheden niet meer discrimineren. Nepal is het eerste Aziatische land dat hiertoe is overgaan.

Al eerder kwam Nepal in het nieuws om haar progressieve beleid voor seksegelijkheid. In 2011 gaf het land – als een van de eerste ter wereld – een identiteitskaart uit waarbij je niet alleen de m van man of de v van vrouw kunt aankruisen, maar ook de a van anders – doelend op een ‘derde geslacht’. Na een vonnis van het Hooggerechtshof mogen Nepalezen sinds vorig jaar ook ‘anders’ kiezen voor in hun paspoort.

 

Vijf: Ook Europa krijgt ervan langs

Wij zijn nog steeds geneigd om òns continent, Europa, te beschouwen als baken van vrijheid waar het maatschappelijk middenveld hoogtij viert. Toch blijkt uit het CIVICUS-rapport dat Europa als democratisch voorbeeld – waar ‘de rest van de wereld’ van kan leren – niet geheel meer klopt in het licht van de werkelijkheid.

Zo staat de ruimte van het maatschappelijk middenveld in onder andere Polen en Hongarije ernstig onder druk. Dit komt vooral door de opmars van rechtse partijen – in Boedapest en Warschau drongen ze door tot de macht –, die het politieke klimaat in Europa deed omslaan. Zo zijn in Polen alle politieke tegenstanders weggezet als communisten en criminelen en zijn media onder staatstoezicht geplaatst. Hongarije raakt steeds meer naar binnen gekeerd en weigert de grenzen te openen voor vluchtelingen. Beide landen kondigden na de aanslagen in Brussel repressieve antiterrorismewetten af – kritische organisaties noemen dat een valstrik om dissidenten tot zwijgen te brengen.