Door:
Ayaan Abukar

22 augustus 2016

Categorieën

Iran Literaire WereldreisIran, ook wel bekend als Perzië, herbergt millennia oude beschavingen, en was de broedplaats voor vele wetenschappelijke uitvindingen en culturele innovaties. Er is meer dan genoeg literatuur te vinden in dit diverse land, maar voor Iran nemen we een andere invalshoek: de striproman.

 

Stripromans – beter bekend als de ‘graphic novel’ in het Engels – zijn literaire stripboeken, waarin de tekeningen en tekst elkaar versterken om een complex verhaal beter tot leven te brengen. De twee werken in dit artikel behandelen beiden Iran in de –eind– 20e eeuw. De ‘klassieker’, Marjane Satrapi’s Persepolis, vertelt een persoonlijk verhaal over de effecten van de Islamitische Revolutie op haar dagelijkse leven in Teheran. Het moderne werk, Operation Ajax, gaat over de coup van 1953 die Iran drastisch zou veranderen en waar de CIA een grote hand in had.

 

Persepolis BookcoverPersepolis – 2000

Marjane Satrapi publiceerde de twee autobiografische volumes van Persepolis tussen 2000 en 2003, maar wellicht dat u het leerde kennen via de animatie adaptie die in 2007 genomineerd werd voor een Oscar. Persepolis beschrijft Satrapi’s jeugd vanaf eind jaren ’70, in een woelig Iran dat in een razend tempo drastische veranderingen ondergaat. Marjane (of ‘Marji’) groeit op als enig kind van liefhebbende, intellectuele ouders in een middenstand familie, en gaat naar een gemengde Franse school.  Als de Sjah verdwijnt ten gunste van een republiek, verandert in een rap tempo het dagelijks leven in Teheran.  Haar school wordt gesloten en Marji moet naar een Islamitische school voor meisjes. Ze moet verplicht een hoofddoek dragen en zich houden aan andere kleding regels die met de dag strenger worden. Satrapi merkt later droogjes op dat doordat vrouwen zich bezig houden met het voldoen aan de nieuwe normen, de vraag waarom ze dat moeten doen langzaam verdwijnt.persepolis2

Het Westen legt sancties op aan Iran, die in respons daarop alles wat te maken heeft met het Westen uitsluit en verbiedt. In een memorabele scène naaien de ouders van Marjane posters van de popster Kim Wilde in de jas van Marjane’s vader, om zo langs de douane de posters het land in te smokkelen. Marjane wordt rebelser en hoewel haar politiek actieve ouders trots zijn op haar kritieke houding tegenover de drukkende omgeving, maken ze zich zorgen. De politieke ruimte voor tegenmacht neemt drastisch af, en het lot van een uitgesproken pubermeisje in Iran wordt met de dag onzekerder. Ze besluiten om haar naar Wenen te sturen, waar Marjane moet omgaan met het wonen in een vreemd land waar ze niemand kent, ver weg van haar familie. Net als hoofdpersoon Ifemelu in het vorige week besproken Nigeriaanse boek Americanah, kiest Marjane na een aantal jaren ervoor om terug te keren naar Iran, waar ze zichzelf drijvende vindt tussen twee werelden, en moet ze kijken waar zij nog past.

De tekenstijl van Persepolis doet door zijn simpliciteit en de schrille zwart-wit contrasten denken aan houtsneden. Satrapi was vroeger politiek cartoonist, en dit blijkt in haar talent om simpele maar expressieve illustraties te creëren.  Marjane was nog een kind toen de revolutie begon, en dus is het boek aanvankelijk bijna kinderlijk in dialoog. Dit verandert echter snel, naarmate de kinderen in Iran worden gedwongen door omstandigheden sneller op te groeien. Door deze kinderlijke insteek en ongeraffineerde tekenstijl oogt Persepolis simpel, maar waarborgt het een complex gedenkschrift dat een mooi inzicht biedt in het normale leven van Iran tijdens een onstuimige periode.

 

operation-ajax-cvr-350Operation Ajax –2012

Operation Ajax is een modern werk dat zijn naam eer aan doet. Daniel Burwen, een videogame artiest van oorsprong,  kwam in 2007 het boek All the Shah’s Men tegen van Steven Kinzer. Burwen was naar eigen zeggen overrompeld door de grote rol die de VS speelde in het vormen van de huidige geopolitieke relaties in het Midden-Oosten. Nog schokkender vond hij het totale gebrek aan aandacht vanuit de VS voor hun eigen hand in deze geschiedenis, en besloot om samen met Kinzer het verhaal over de Amerikaanse bemoeienis naar buiten te brengen. Het resultaat is Operation Ajax: een multimedia striproman voor de iPad en iPhone (€5,99) dat het waargebeurde verhaal vertelt over de coup in 1953 die de Sjah weer terugbracht naar Iran, deels georganiseerd door de CIA en de Britse MI6.

De democratisch verkozen minister-president Mohammad Mossadegh besloot begin jaren ’50 om de olieraffinaderijen te nationaliseren, die toentertijd voor een groot deel in handen waren van de Britten. Die sloegen terug met een boycot die de Iraanse economie sterk beïnvloedde, en vroegen vervolgens hulp aan de Amerikanen om hun olie terug te krijgen. De Verenigde Staten verkeerde zelf in de tweede golf van de Rode Angst en waren bang voor de banden die Iran had met de Sovjet-Unie. Eisenhower verving Truman en beloofde om te “Roden” te pakken. De Britten wilden hun olie terug, en de Amerikanen wilden een klap geven aan het communisme. Inmenging in Iran paste bij hun plannen.  Samen besloten ze om de vijandigheid tegenover Mossadegh vanuit de bevolking te vergroten, en zo met behulp van de bevolking de westersgezinde Sjah weer terug op de troon te zetten.

OperationAjax2Inmiddels is er ook een fysieke striproman uit, maar de iOS versie biedt veel extra’s naast het verhaal. Burwen en Kinzer schakelden een animatie producent in om een dynamisch verhaal te maken, wat zeker is gelukt. Elk hoofdstuk begint met een korte animatie, en verloopt verder in dynamische panels die vergezeld met achtergrondmuziek het scherm vullen. Soms wordt het verhaal onderbroken met een authentiek nieuwsfragment of kan je zelf verder klikken voor het FBI-dossier over de historische figuren die het podium betreden. Het complete plaatje is uiteindelijk een uniek en meeslepende ervaring die je lang bij blijft.

 

Eén beeld zegt meer dan duizend woorden

Satrapi zegt het eigenlijk al in haar voorwoord van Persepolis, als ze schrijft dat “de oude en grootse beschaving nu vooral wordt besproken in verband met fundamentalisme, fanatisme en terrorisme. Als een Iraanse die meer dan de helft van haar leven in Iran heeft gewoond, weet ik dat dit beeld losstaat van de waarheid. Dit is waarom het schrijven van Persepolis zo belangrijk voor mij was.”  Beide stripromans hebben als doel voor ogen om ons te vertellen dat de feiten die ons worden voorgehouden lang niet het totaalplaatje zijn. Satrapi biedt ons een inkijkje in het leven van de ‘normale’ Iraniër die moet omgaan met een samenleving die alsmaar strenger wordt. Op een grotere schaal wil Operation Ajax laten zien dat de omkeer in de Iraanse politiek niet puur kwam door interne omstandigheden, maar dat ook de VS en Groot-Brittannië hier een grote hand in hadden. Met een flitsende uitvoering wordt verteld hoe een bevolking onder de juiste omstandigheden en aanmoediging tot een revolutie kan worden aangezet. Zoals later blijkt, was dit echter maar een tijdelijke oplossing. De spanningen tussen Oost en West die daarna plaatsvonden, zouden uiteindelijk uitmonden in de revolutie waarmee het verhaal start in Persepolis.

ProjectAjax Spread

Een ‘spread’ uit een hoofdstuk van Operation Ajax, waarin de regering en de bevolking met elkaar op de vuist gaan

De keuze om deze verhalen te uiten in striproman creëert onmiddellijk een andere ervaring. Satrapi heeft gezegd dat ze schrijft wat ze niet kan tekenen, en tekent wat ze niet kan schrijven. Door de samensmelting van beeld en tekst krijgt de lezer minder ruimte voor eigen interpretatie, wat ook de reden is dat veel stripromans fungeren als autobiografie. Een striproman leest vaak snel en kan overweldigend aanvoelen. Deze vorm past daarom goed bij de besproken verhalen van Iran: de samenleving verandert zó snel en zó enorm, dat de auteurs deze verwarring overbrengen met een meeslepende en warrige vertel-vorm. De auteurs maakten de beslissing voor een striproman bewust, waarmee deze verhalen de behandeling krijgen die ze verdienen.

Lys-Anne Sirks

Vechten voor het recht op liefde

Door Siri Lijfering | 05 december 2019

De antihomowet die in Nigeria is ingevoerd, maakt de lhbt-gemeenschap nòg kwetsbaarder. Zo is opkomen voor lesbische vrouwen zowel broodnodig als gevaarlijk; een kat-en-muisspel met hoge inzet. Hoe gaat het strategisch partnerschap Count Me In! ermee om?

Lees artikel

Venezolaanse vluchtelingen op Curaçao vallen tussen wal en schip

Door Bob van Dillen | 05 december 2019

Nu er een humanitaire crisis is in onze eigen regio, geeft de Nederlandse overheid niet thuis. Dat schrijft Bob van Dillen van Cordaid, die de situatie nauwgezet volgt, in deze opiniebijdrage. Ondertussen wordt de situatie steeds nijpender en krijgen vluchtelingen op Curaçao geen menswaardige behandeling.

Lees artikel

Strijd op twee fronten

Door Siri Lijfering | 04 december 2019

De Nigerdelta is aantrekkelijk voor sekswerkers, maar ook gevaarlijk: geweld en vervolging liggen op de loer. Het strategisch partnerschap Count Me In! probeert hun rechten te beschermen; beeldvorming en beïnvloeding van beleid lijken de sleutel te zijn. Twee sekswerkers doen hun verhaal.

Lees artikel