Door:
Rosalie Koevoets

6 juli 2016

Tags

BrendaGeen messen, maar de papieren van de Nederlandse bureaucratie, werken voor migranten zeer gewelddadig. Maar hoe vanzelfsprekend is die papieren werkelijkheid, met labels als ‘vluchteling’ of ‘economische migrant’ eigenlijk, wanneer we migranten via remittances in feite de ultieme vormgevers zijn van het transnationalisme? Lees mee met de bespiegelingen van onderzoeker Brenda Bartelink.

‘We zijn geen vluchtelingen, we zijn planeetbewoners op zoek naar een andere plek’, deze uitspraak komt van van Saman Amini in zijn rol in het toneelstuk Nobody Home dat ik onlangs bezocht in het Bijlmerparktheater in Amsterdam Zuid. Drie theatermakers die, afkomstig uit verschillende landen, een ervaring als vluchteling delen, ontmoetten elkaar op de toneelschool en besloten de voorstelling te maken. Het stuk is een tragi-komische, zeer indringende maar ook hilarische, verbeelding van het leven als vluchteling in Nederland. Het zet me aan het denken over mijn eigen onderzoek naar Afrikaanse diaspora kerken in Nederland en over mondiale samenwerking. Want benadrukken we met dat laatste nou dat we allemaal planeetbewoners zijn, of moeten we mondiale samenwerking blijven agenderen omdat de realiteit waarin wij leven een heel andere is?

Papieren als martelinstrument

‘In Nederland wordt je niet gedood door een mes, maar door een papier’, zegt een andere acteur even later, verwijzend naar het ultieme verlangen van een asielzoeker in Nederland naar het verlossende stuk papier dat ze een status geeft in dit land. De beeldspraak van het papier is messcherp. Het problematiseert het heldere onderscheid dat we gewend zijn te maken tussen de chaos en het geweld van gebieden ver weg en de rust en orde hier in Nederland. Die rust en orde, uitgedrukt in de bureaucratie van de asielprocedure, kan als zeer gewelddadig worden ervaren, zo blijkt uit de vele voorbeelden en verhalen die op die avond de revue passeren.

Het doet me denken aan een lezing die ik onlangs hoorde van de Joodse onderzoeker Smadar Lavie over de protesten van alleenstaande moeders van Mizrahi-Joodse afkomst in Israël. Deze Mihrazi vrouwen behoren enerzijds tot de heersende meerderheid van de bevolking – ze hebben het beloofde land bereikt –, maar dat betekent juist dat er geen enkele aandacht is voor hoe ze als alleenstaande moeders worden gemarginaliseerd en van elke vorm van welzijn en bestaanszekerheid worden ontdaan. Als ze protesteren worden ze gewezen op de loyaliteit aan de staat Israël die van hen wordt verwacht. Een loyaliteit die zowel hun nationale, etnische als religieuze identiteit markeert.

Smadar Lavie beschrijft de terugkerende gang langs instanties, de lange wachtrijen en de vele formulieren die moeten worden ingevuld om een bestaansminimum te garanderen. Ze laat zien hoe bureaucratie een soort martelgang wordt die deze vrouwen elke mogelijkheid ontneemt om aan het sociale en werkende leven deel te nemen en ze daardoor nog verder marginaliseert. Bureaucratische marteling noemt Lavie dit.

Afrikaanse diaspora

In het kader van mijn nieuwe onderzoeksproject spreek ik regelmatig met religieuze leiders of bezoek ik een kerkdienst in een Afrikaanse diaspora gemeenschap in Nederland. Ook lees ik boeken van antropologen die in Afrikaanse diaspora kerken in Europa hun onderzoek hebben gedaan. Hier stuit ik soms op verhalen over asielprocedures en klinkt het verlangen naar visa en verblijfsvergunningen door. Die verhalen komen in een heel ander daglicht te staan als ze besproken worden als deel van een groter, goddelijk plan en missie.

Onlangs las ik in een kerkelijk blad een profetie, dat is een boodschap die een religieus leider in zijn gebed met God heeft ontvangen en met zijn of haar gemeente deelt. In de betreffende profetie stond dat hulp in 2016 onderweg is vanuit onverwachte hoek en dat mensen die op een verblijfsvergunning wachten de kans zullen krijgen om een paspoort aan te vragen. Uit de profetie spreekt hoop, maar ook de aanwezigheid van een gezag en realiteit die groter is dan bureaucratische realiteit van asielprocedures. Dat fascineert me. Het label ‘economische migrant’ of ‘vluchteling’ lijkt daarmee niet alleen beperkend (zoals vaak wordt betoogd) maar ook te beperkt om de mensen, hun visies en praktijken te kunnen begrijpen.

Mondiale samenwerking

Onderzoek naar religieuze leiders in de Afrikaanse diaspora in Europa heeft laten zien dat zij hun komst naar Europa zien als een missie om Europa te herinneren aan hun christelijke erfenis: deze missie is belangrijker in hun zelfbeeld dan de marges waar ze als Afrikaanse migrant in leven. Onderzoek naar migranten wereldwijd laat zien dat migranten zichzelf niet beschouwen als minderheden, omdat ze zichzelf begrijpen als deel van een transnationale meerderheid.

In de context van ontwikkelings- samenwerking komen we dit ook tegen, bijvoorbeeld in de constatering dat remittances – het geld dat mensen uit de diaspora investeren in het land van herkomst – de ontwikkelingsbudgetten vele malen overstijgen. Deze mensen geven dus allang vorm aan wat we transnationalisme zouden kunnen noemen. De smalle en begrensde kaders waarin wij in Nederland naar ontwikkelingssamenwerking of naar migratie kijken zijn slechts een papieren realiteit. Echter, wel een papieren realiteit die voor mensen allesbepalend kan zijn, hen kan vervullen met hoop of wanhoop, gezinnen verenigd of splijt, van hen gelukszoekers of slachtoffers maakt en organisaties de wind in de rug geeft of niet.

‘We zijn planeetbewoners op zoek naar een ander plekje’ krijgt dus een andere lading wanneer bezien door de bril van mensen zelf, of zij nou in de categorie ‘vluchteling’ of ‘economische migrant’ vallen. De vraag is wat dat betekent voor dit platform, dat de transitie maakt van ontwikkelingssamenwerking naar mondiale samenwerking. In een recente column spreekt hoofdredacteur Marc Broere van een mis-match tussen de realiteit in het zuiden en de vergaderzalen van de Nederlandse ontwikkelingssector.

Mijns inziens bestaat die mis-match niet alleen in het schrille contrast dat hij oproept tussen (het enigszins oriëntalistische) beeld van kruitdampen en sloppenwijken en dat van de papieren realiteit van de Nederlandse ontwikkelingssector. Het bestaat ook in dat wat ons mondiale oog vaak ontgaat, namelijk de mensen die zich niet organiseren onder labels als voorvechters van duurzaamheid of mensenrechtenverdedigers. De mis-match betreft ook die mensen die wij weliswaar kunnen labelen onder het kopje vluchteling, migrant of alleenstaande moeder, maar die zichzelf heel anders zien. Mondiale samenwerking vraagt dus om het vermogen vanuit verschillende perspectieven naar de wereld te kijken. Het betekent ook dat je daarmee soms je eigen perspectief ter discussie stelt.

 

 

 

Brenda Bartelink

Brenda Bartelink is als religiewetenschapper verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze deed onderzoek naar religie, gezondheid, gender, seksualiteit en ontwikkelingssamenwerking en promoveerde op een proefschrift over christelijke ontwikkelingsprogramma’s rondom HIV/aids en seksuele voorlichting. Tot begin 2016 werkte ze als adviseur religie en ontwikkeling bij Stichting Oikos.

‘In Guatemala hebben politici altijd geld van het volk geroofd. Maar Morales rooft ook de rechtsstaat’

Door Marjolein van de Water | 14 januari 2019

Als hoofdaanklager van het Openbaar Ministerie ontrafelde Thelma Aldana samen met de Internationale Commissie tegen Straffeloosheid in Guatemala (CICIG) een reusachtig corruptieschandaal. Een hoogtepunt in de strijd tegen corruptie en een voorbeeld voor de regio. Maar de huidige president Morales besloot CICIG het land uit te zetten, terwijl Aldana vreest voor haar leven. ‘Wat er ook gebeurt de komende maanden, een ding is voorgoed veranderd: de corruptie is zichtbaar geworden. De beerput kan niet meer dicht.’

Lees artikel

Water als wondermiddel?

Door Sarah Haaij | 20 december 2018

Een slokje water drinken, de wc doortrekken, handen wassen; het is allemaal even vanzelfsprekend. Totdat je je een keer terugvindt in Nepal vlak na de aardbeving, op een plattelandsschool in Kirgizië of in de migratieregio van Burkina Faso, dan is schoon water een kwestie van (over)leven. In 2030 moet iedereen toegang tot drinkwater hebben. Wat is de weg erheen? Drie experts vertellen.

Lees artikel

 Wie al kwetsbaar is, wordt kwetsbaarder

Door Joris Tielens | 19 december 2018

Waterschaarste neemt toe en wordt almaar vaker gezien als veiligheidsprobleem. Maar de relatie tussen gebrek aan zoet water, klimaatverandering en conflict en migratie is complex, stellen deskundigen. Schaarste kan mensen ook bijeenbrengen. Zeker is: kwetsbare mensen worden het hardst erdoor getroffen. Wat valt eraan te doen, ook door Nederland?

Lees artikel