Door:
Elisabeth van der Steenhoven

10 november 2014

Categorieën

Tags

IMG_2203 Dit jaar is het 25 jaar geleden dat de Berlijnse Muur is gevallen. Elisabeth van der Steenhoven, directeur van Wo=Men, zelf van Poolse afkomst en met familie die in het Solidarność-verzet zaten, sprong pardoes op de trein en sloeg iedere dag gaten in de muur. Vandaag blikt ze terug en reflecteert ze op de verschillen en overeenkomsten tussen het activisme van toen en het activisme in Afrika, Azië of Latijns-Amerika vandaag de dag. Mijn Poolse moeder, ooms, tantes, broer, neven en nichten waren door het dolle heen: de Muur is echt gevallen! Ik zou nooit meer in de rij staan met voedselbonnen voor 200 gram meel. Mijn familie zat tot in haar oren in het verzet en had het daardoor erg zwaar: het flatje van mijn oma in Warschau was een belangrijk distributiepunt van het ondergrondse blaadje Solidarność. Mijn moeders familie heeft altijd geweigerd lid te worden van de partij en heeft dat moeten bekopen met lange gevangenisstraffen, ballingschap, baanverlies en onophoudelijke ambtelijke tegenwerking. Net als de meeste activisten in dictatoriale Afrikaanse, Aziatische of Latijns-Amerikaanse regimes nu. Met drie verschillen en twee overeenkomsten: 1               Steun van de rest van de wereld. Mijn familie werd geconfronteerd met de gehele trukendoos van een repressief regiem: grove intimidatie door de geheime dienst en politie, opsluiten van alleenstaande moeders met kinderen (mijn oma heeft jarenlang in de gevangenis gezeten voor straf dat mijn opa uit de gevangenis was ontsnapt), geen toegang tot opleidingen en banen enz. Net als elke mensenrechtenactivist nu in Zimbabwe, China, Rusland,  Rwanda enz. Met een groot verschil: de steun van de rest van de wereld. Burgers in Oost-Europa beseften dat het regiem nooit zou wijken maar wisten zich verzekerd van de steun van miljoenen Europeanen. Die met pakjes, kaartjes, gebeden en kaarsen hun onophoudelijke solidariteit betuigden. Dat was van cruciaal belang. Het is aan reguliere Nederlanders nauwelijks uit te leggen hoe doorslaggevend morele steun is en tekenen van sympathie. Het geeft mensen moed om door te gaan in een strijd die bij voorbaat verloren lijkt. Daarom: steun mensenrechtenactivisten in verre landen: zij hebben het vreselijk nodig. 2               Westerse leiders heulden niet met onderdrukkers In tegenstelling tot het huidige beleid met betrekking tot China, Saudi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten en tot voor kort Mubarak (Egypte) en Ben Ali (Tunesië) was het Westen eenduidig over haar veroordeling van de mensenrechtenschendingen in Oost-Europa. De leiders van de onderdrukkende landen werden niet met alle égards ontvangen, het was voor lokale mensenrechten-activisten kraakhelder dat het westen aan hun kant stond. Jammer dat activisten wereldwijd nu een dergelijke steunverklaring ontberen. 3               Nieuws ging toen tergend langzaam-maar werd wel gehoord. Het is nu nauwelijks voor te stellen maar zonder internet en mobiele telefoons ging nieuws tergend langzaam. Van de val van de Muur tot berichten waar er vlees of fruit te koop was: men was aangewezen op de geruchtenmachine. Hoe? Voor voedsel was het devies om boodschappentassen van voorbijgangers te scannen: als je in een zak vlees of groente dacht te bespeuren was het zaak om snel te informeren welke winkel voorraden had. Voor politiek nieuws: mijn oma had in de badkamer een radio verstopt waarmee Radio Free Europe kon worden ontvangen. Een hachelijke zaak want de buren moesten niet ontdekken dat er in het geheim naar illegale zenders werd geluisterd. De verkregen informatie werd fluisterend aan anderen doorgegeven of met stencilapparaten gekopieerd. Nu circuleert nieuws razendsnel, mensenrechten-activisten kunnen zelfs zelfstandig berichten sturen. Alleen: wordt er in het Noorden wel geluisterd naar wat ze zeggen? 4               Overeenkomst: humor Wat wél hetzelfde is gebleven: bijtende humor als  probaat middel tegen repressie. Polen 1980 over politie en militie: “wist je dat intelligentie wordt gemeten in ‘ciant’ ? Zo heb je bij gematigde intelligentie ‘policiant’, bij minimale intelligentie ‘miliciant’ “ . Of een graadje harder: “ een Solidarność-activist gaat in de kerk naar de biecht: “Vader het spijt mij, ik heb een geheim agent in elkaar geslagen”. Priester: “jongen, jij bent hier niet om op te scheppen maar om te biechten, wat zijn jouw zonden? “ Uit Egypte: God heeft bepaald dat het tijd is voor Mubarak en stuurt zijn aartsengel om Mubarak’s ziel op te halen. De aartsengel wordt bij de poorten van het paleis gevangengenomen en gemarteld. Uiteindelijk vliegt de engel terug naar God en zegt dat de missie is mislukt. God vraagt bang “en weet Mubarak wie de opdrachtgever is?’” 5               Overeenkomst: inventiviteit In Polen was er in begin van de jaren ’80 een tekort aan alles: voedsel, kleding en papier. Dat laatste was bewust beleid om te zorgen dat er minder Solidarność pamfletten werden gedrukt.  Het gevolg was dat er pamfletten op stof werden gedrukt en mensen elkaar Solidarność-gedichten doorgaven. Het papiergesprek leidde ook tot  hilarische (ongewilde) neveneffecten: het leidde ook tot een tekort aan WC papier. Met als gevolg dat iedereen de Prawda meenam naar de WC-gesneden in kleine reepjes. Anno 204 wordt de toevoer van papier niet stopgezet maar moeten activisten zorgen dat ze digitaal geen sporen laten. Met als gevolg Arabische meiden die minstens even inventief zijn als de Oost-Europese vrouwen en mannen 15 jaar geleden. Nu lopen de meiden rond met 10 mobieltjes en 15 sim-cards: inventiviteit anno 2014. Kortom: van de Berlijnse Muur naar activisten nu: een kleine stap.

Samenwerken in Mali

Door Marc Broere | 20 januari 2020

De komende twee weken staat Mali centraal in ons project ‘Samenspraak en Tegenspraak: de oogst.’ Voor de crisis in 2012 was Mali op het oog een goed functionerende democratie dat weinig in de schijnwerpers stond, maar door de migratie en het geweld in het noorden is het land nu van geopolitieke betekenis. Ook ligt het in een van de drie focusregio’s van het Nederlandse ontwikkelingsbeleid.

Lees artikel

‘Het sportveld brengt niets dan goeds’

Door Marc Broere | 20 januari 2020

Zonder de organisatie Tysa was Pascilia Naloka (28) niet de vrouw geweest die ze nu is – en als coach en mentor geeft ze haar vaardigheden door. Meiden die met weinig zelfvertrouwen binnenstromen zien veranderen in zelfbewuste mensen, dáár doet ze het voor. ‘Als je beledigd of ontmoedigd wordt, blijf dan in jezelf geloven.’

Lees artikel

Inburgeren met lucht en geduld

Door Ayaan Abukar | 17 januari 2020

Geef vluchtelingen de steun en tijd die nodig is om hun nieuwe leven in Nederland duurzaam op te bouwen, schrijft Ayaan Abukar in deze column. 

Lees artikel