Door:
Evert-Jan Brouwer

10 oktober 2013

Evert-Jan BrouwerHet zijn spannende dagen in politiek Nederland. Gaat minister Dijsselbloem het redden om een akkoord te smeden met oppositiepartijen? Ondertussen lijkt dit het zoveelste deelakkoord te worden van het kabinet Rutte-II. Evert-Jan Brouwer analyseert welke gevolgen de politieke stijl van de laatste paar jaar – akkoorden met de oppositie – heeft voor de manier waarop politici omgaan met het budget voor ontwikkelingssamenwerking. We beleven bijzondere politieke tijden. Om ons land financieel erdoorheen te helpen, zoekt premier Rutte voortdurend nieuwe parlementaire meerderheden voor zijn plannen. Hij sluit niemand op voorhand uit. Het lijkt wel kleien met boetseer. Het romp(je) is van rode en blauwe klei. Maar vandaag zijn de pootjes van groene klei, morgen zijn ze paars, geel of oranje. En soms valt er een pootje af… Waar zijn de tijden van weleer, dat kabinetten vier jaar regeerden en met stabiele meerderheden hun akkoord uitvoerden? Parlementaire kroniekschrijvers hebben het druk deze tijden. Deze politieke stijl heeft grote gevolgen. Het verschil tussen coalitie en oppositie vervaagt. Oppositiepartijen die een deelakkoord met de coalitie steunen, laten daarvoor veren. Het einde van het liedje is dat (bijna) iedereen zijn oorspronkelijke vertrekpunt heeft losgelaten. Het is niet langer duidelijk wie waarop aanspreekbaar is. Daarnaast leidt de zoektocht naar begrotingsevenwicht op korte termijn ertoe dat nadenken over lange-termijnfinanciering van overheidsdoelen naar de achtergrond verdwijnt. Als dit ergens zichtbaar wordt, is het op het terrein van ontwikkelingssamenwerking. Laten we eens kijken naar de opstelling van die partijen die de achterliggende jaren onderhandelden over regeerakkoorden, gedoogakkoorden of deelakkoorden. PVV Zij wil eigenlijk het hele budget voor ontwikkelingssamenwerking opheffen, op noodhulp na. Als gedoogpartner van het VVD-kabinet dat tot voorjaar 2012 diende, namen ze genoegen met een bezuiniging van 0,8% naar 0,7%. In het Catshuis zagen ze hun kans schoon en legden ze het mes op tafel, maar welbeschouwd stelden ze zich ook daar bescheiden op. Ze wilden €1 miljard per jaar extra bezuinigen, op een totaalbudget van ruim €4 miljard. Uiteindelijk best wel een gematigde partij, die PVV, of niet? VVD Vanaf 2010 voert de VVD de Nederlandse politiek aan. Eigenlijk wilden ze toen het budget halveren, maar ze gaven toe aan het CDA dat slechts terug wilde van 0,8% van het BNP naar 0,7% zuivere ontwikkelingshulp. Voorjaar 2012 dreigden ze mee te gaan met Wilders, die in het Catshuis €3 miljard in drie jaar wilde bezuinigen, wat door SGP-er Kees van der Staaij teruggebracht werd naar €2 miljard in drie jaar.. Een kabinetscrisis volgde. Binnen luttele dagen kwam een gelegenheidcoalitie, de Kunduz-coalitie, tot stand, die Nederland van een Brussels oordeel moest vrijwaren. Rutte gaf toe aan ChristenUnie, GroenLinks en D66 en zag in het Lenteakkoord tot ieders verrassing compleet af van verdere bezuinigingen op de hulp. Net daarna kreeg hij van Stef Blok en Ingrid de Caluwé te horen dat er toch €3 miljard op jaarbasis afmoest. Zij overtroffen daarmee Wilders in het Catshuis. Met die inzet ging Rutte de onderhandelingen in met Samsom, herfst 2012. Samsom wist er tweederde af te krijgen. Best wel een zwalkende partij, die VVD, toch? PvdA Las Rutte-1 de les over de bezuinigingen die met steun van CDA en PVV doorgevoerd werden. Maar stapte het kabinet Rutte-2 in met een bezuiniging die ongeveer gelijk is aan wat Wilders in het Catshuis had voorgesteld: bijna een miljard per jaar. Terwijl hun verkiezingsprogramma zegt dat ze 0,7% aan hulp willen uitgeven, en bij hersteld begrotingsevenwicht zelfs 0,8%. Best wel een slappe partij, die PvdA, zeggen dat je hart hebt voor de armen, maar jezelf medeverantwoordelijk maken voor de grootste bezuinigingsoperatie ooit. CDA Van huis uit een partij die mordicus voor een stevige bijdrage aan ontwikkelingssamenwerking was, tot 2012 onder het bezielend woordvoerderschap van Kathleen Ferrier. Het CDA voerde deze jaren een aanhoudend pleidooi voor vernieuwing van ontwikkelingssamenwerking. Haar verkiezingsprogramma’s stellen dat het CDA, tot die vernieuwing een feit is, de ambitie heeft zich aan internationale afspraken te houden (lees: 0,7%). De praktijk is dat het pleidooi voor vernieuwing een intelligente verkooptruc werd voor bezuinigingen. In het Catshuis was het niet het CDA dat weerstand bood tegen Wilders. Het CDA is nu zelfs zover gekomen dat ze Rutte een handje wil helpen (tot voor kort dan) in het vinden van bezuinigingsmogelijkheden: weg met het Dutch Good Growth Fund, dat levert zo €250 miljoen op per jaar. Best wel een slimme partij, dat CDA, maar wat die vernieuwde ontwikkelingssamenwerking hen mag kosten, blijft een vraag. SGP Wilde vroeger het toch al stevige Nederlandse budget voor hulp structureel verhogen. De laatste jaren werd dat standpunt omgezet in handhaven. Tijdens Rutte-1 werd de gedoogpositie van de SGP steeds belangrijker. Van der Staaij kreeg de smaak van het onderhandelen te pakken en verdedigde voor de krant waarom hij voorjaar 2012 met €2 miljard extra bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking, verspreid over drie jaar, akkoord kon gaan. Bij de Algemene Beschouwingen van twee weken terug stelde Van der Staaij zelfs voor om het departement van Defensie wat te ontzien door geld weg te halen bij de bureaucratische VN-hulpinstellingen. Best wel een sympathieke partij, die SGP, maar wat betekent de passage in hun verkiezingsprogramma dat op het ‘huidige budget’ niet verder bezuinigd moet worden? ChristenUnie Wil dat Nederland 0,8% BNP uitgeeft aan ontwikkelingssamenwerking. Arie Slob ging bij de Kunduz-onderhandelingen in 2012 akkoord met 0,7% BNP. In de onlangs gepresenteerde tegenbegroting wordt slechts €200 miljoen gerepareerd op de lopende bezuinigingen die ontwikkelingssamenwerking fors raken. De partij wil ‘op termijn’ terug naar 0,7%. Best veel naastenliefde dus bij de ChristenUnie, maar langzamerhand lijken ze daar iets minder poen voor over te hebben. D66 Pechtold vindt dat Nederland als rijk land een ruimhartig beleid past jegens ontwikkelingslanden, het verkiezingsprogramma reserveert daarvoor 0,7% BNP. In het Lenteakkoord hield Pechtold zich hieraan. Op dit moment krijgt zijn indrukwekkende verantwoordelijkheidsgevoel om de coalitie uit de brand te helpen zozeer de overhand, dat D66 in de tegenbegroting accepteert dat er nu effe geen reparatie mogelijk is. Op termijn wil D66 weer €500 miljoen toevoegen aan de hulpbegroting. Best een sociale partij, die sociaalliberale D66, maar ja, om effe mee te kunnen regeren willen ze dus ook dit offer brengen. Tot slot GroenLinks Deze partij houdt het simpel. Nederland gaf ooit 0,8% aan ontwikkelingssamenwerking en moet dat ook blijven doen. Zie de onlangs gepresenteerde tegenbegroting. Het enige compromis tot op heden was dat GroenLinks in de Kunduz-constellatie akkoord ging met 0,7% BNP. Deze week gaan ze trouwens met geen enkel compromis akkoord: Van Ojik heeft de handdoek in de ring gegooid. Best veel veranderd daar bij GroenLinks in de laatste jaren, maar op het punt van ontwikkelingssamenwerking blijven ze aardig consistent. Allemaal verantwoordelijk Alle bovengenoemde partijen zijn een (klein) beetje, behoorlijk of stevig verantwoordelijk voor de bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking in de jaren 2010-2013. Sommige van deze partijen zijn aan het zwalken, andere doen iets anders dan ze zeggen en weer andere maken niet – of niet helemaal – of langzamerhand steeds minder – waar van wat ze ooit beloofden. Begrotingsdebat Eind november zal de Kamer debatteren over de begroting voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Dat is altijd een heel ander debat dan dat over de begroting voor infrastructuur: we weten precies hoeveel snelweg volgend jaar groot onderhoud nodig heeft. Of voor onderwijs: we weten vrij nauwkeurig hoeveel Nederlandse kinderen er volgend jaar naar school moeten. In zulke begrotingen kun je niet teveel snijden, anders hebben we in Nederland echt een probleem. Maar in de grote wijde wereld, ja, daar kun je zoveel of zo weinig doen voor een ander als je wilt. Wil je minder doen? Heel eenvoudig: je schrapt bijna geruisloos een aantal landen en thema’s van de lijst? Het argument dat concentratie van hulp die hulp effectiever maakt, komt in die situatie goed uit, maar is uiteraard oorspronkelijk niet bedoeld om bezuinigingen te rechtvaardigen. Het argument dat in een situatie met een nijpend begrotingstekort elk departement moet inleveren, is van een heel andere orde, maar gemakkelijk te pareren: het budget voor ontwikkelingssamenwerking in de periode 2010-2016 daalt van 0,8% BNP naar 0,6% BNP, een daling van 25%. Dat is relatief de grootste bezuiniging, kijkend naar alle departementen. De blik vooruit In 2010 nodigde de WRR de politiek uit om nu eens niet met de blik naar beneden in de stukken te blijven staren. En zich te fixeren op 0,7% – of zoveel minder. Maar de blik vooruit te werpen en een toekomstgericht debat te voeren over de financiering van niet alleen pure ontwikkelingssamenwerking, maar ook het behoud van mondiale publieke goederen, zoals veiligheid, een goed klimaat en schoon water. Partos reageerde daarop in 2012 constructief. (Nu nog) directeur Kohnstamm was bereid de 0,7% afspraak binnen de gesprekken over de nieuwe mondiale ontwikkelingsagenda ter discussie te stellen, mits we er samen voor open zouden staan dat die agenda ook méér geld in plaats van minder kan kosten. De internationale afspraak van 0,7% is in de Nederlandse politiek sleets geworden. De regering zelf neemt de afspraak niet meer als uitgangspunt. Zij wil, zoals Minister Ploumen beloofde bij haar aantreden, ‘met minder geld evenveel resultaat bereiken’. De regering zal telkens achteraf berekenen hoeveel zij in het afgelopen jaar aan officiële ontwikkelingshulp heeft uitgegeven. Zij lapt ondertussen afspraken uit Kopenhagen over financiering van klimaatbeleid aan haar laars. Zij hanteert niet langer het principe ‘de vervuiler betaalt’, maar laat indirect en in toenemende mate mensen in ontwikkelingslanden betalen voor vervuiling die wij mede veroorzaakt hebben. Een meerderheid is daar zonder veel moeite mee akkoord gegaan. Ontwikkelingssamenwerking is de speelbal geworden van het Haagse begrotingsspel. Ondertussen worden prachtige, vrijblijvende debatten gevoerd over de Post2015-agenda. Die gingen tot op heden vooral over idealen en doelen, maar nauwelijks over geld. Gratuit heet dat toch? Natuurlijk snap ik dat het voor kabinet en Kamer iezig moeilijk is om uit de begrotingsperikelen van dit moment te geraken. Niet voor niets werd het deze dagen telkens nachtwerk. En ik snap ook dat de partijen eruit moeten komen voor de begroting 2014. Maar ik heb wel één klemmende wens voor het debat. Dat politici nu eens niet het laatst gesteunde akkoord als nieuw uitgangspunt nemen voor hun toekomstbespiegelingen. Want dat is toch lauwe koffie. Laten de politici de bijna vergeten suggestie van de WRR weer eens oppakken. En dan niet alleen zeggen waar ze van dromen voor de komende jaren, maar ook wat ze werkelijk overhebben voor een betere wereld, voor een coherent internationaal beleid, voor klimaat, eerlijke handel en ontwikkelingssamenwerking. Laten ze de Minister aansporen als een haas te gaan zoeken naar extra en alternatieve financieringsbronnen. En zich samen sterk maken voor een stabielere financiering van de internationale agenda die Nederland de komende jaren moet voeren.

Een klimaatlijst voor Kaag

Door Joris Tielens | 13 september 2019

Stoppen met subsidies en exportkredieten voor fossiele brandstoffen, het beprijzen van CO2 en het tegengaan van belastingontduiking door de fossiele industrie. Het zijn een aantal zaken waarvoor minister Kaag internationaal moet pleiten tijdens de klimaattop in New York op 23 september, volgens de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV).

Lees artikel

De vergeten klimaattafel

Door Joris Tielens | 04 september 2019

Het klimaatakkoord is veelbesproken, maar de helft van de ‘Nederlandse’ CO2-uitstoot blijft onderbelicht: die in het buitenland. Valt klimaatverandering te beperken door geen subsidies meer te geven aan de fossiele industrie, door meer klimaatdiplomatie? Heleen de Coninck en Marcel Beukeboom kijken voorbij de grenzen.

Lees artikel

Opinie: ‘Brief minister Kaag over maatschappelijk middenveld: analytisch zwak en weinig ambitieus’

Door Fons van der Velden | 09 juli 2019

Het is een groot goed dat de Nederlandse overheid zoveel fondsen ter beschikking stelt voor de versterking van maatschappelijke organisaties en maatschappelijk middenveld, schrijft Fons van der Velden in deze opiniebijdrage naar aanleiding van de kamerbrief van minister Kaag. Maar hij vindt de brief analytisch zwak en van weinig ambitie getuigen. Wat had beter gekund?

Lees artikel