Door: Marc Broere
1 april 2016

Categorieën

Tags

marc1Afgelopen woensdag kreeg burgemeester Aboutaleb het eerste exemplaar uitgereikt van het boek ‘Moreel Erfgoed’ van  Bas de Gaay Fortman. Marc Broere was erbij en schrijft in deze column over Bas,  een van de meest inspirerende en belangrijkste mondiale denkers gedurende al een lange periode in Nederland. Met zijn nieuwe boek wil hij tegenwicht bieden aan negatief populisme. Afgelopen woensdag was ik in Rotterdam bij de stijlvolle presentatie van het boek ‘Moreel Erfgoed’  van Bas de Gaay Fortman. Een boek dat gaat over al wat een land aan publieke moraal heeft verworven, zoals gelijke behandeling en het discriminatieverbod. De presentatie vond plaats in een volle zaal achter in de prachtige boekhandel Donner. Het eerste exemplaar werd aangeboden aan burgemeester Ahmed Aboutaleb van de havenstad. Ik ging er met veel plezier heen want Bas, zoals iedereen hem noemt (een bekende cabaretier grapte in de jaren tachtig eens dat er maar twee mensen zijn in Nederland die je alleen met de voornaam mag aanspreken: dat zijn krakers en dat is Bas de Gaay Fortman) is toch altijd wel een van mijn grote inspiratiebronnen geweest als het om mondiaal denken gaat. Nu heeft hij zijn boeiende gedachten vastgelegd in een boek van 400 pagina’s, waarin het gaat over het morele erfgoed van Nederland.  ‘Koers houden in een tijd van ontwrichting’,  luidt de ondertitel van het boek. Rechtenstrategie Bas was hoogleraar politieke economie aan het Institute of Social Studies (ISS) in Den Haag vanaf de jaren zeventig tot 2002 en hoogleraar mensenrechten van 2000 tot 2011 aan de Universiteit Utrecht. Zijn academische loopbaan werd in de jaren zeventig onderbroken toen hij in de Tweede Kamer fractievoorzitter was van de PPR, een partij die deelnam aan het kabinet Den Uyl en later opging in GroenLinks. Bas geldt internationaal als een autoriteit op het gebied van de rechtenstrategie die ervan uit gaat dat in ontwikkeling en armoedebestrijding de internationaal aanvaarde economische, sociale en culturele rechten het fundament vormen. Vanuit deze strategie worden basisvoorzieningen niet gezien als mooie doelstellingen of hulp die mensen aangereikt krijgen of waarvoor zij de hand moeten ophouden, maar als de ontbrekende schakel op weg naar beter welzijn waarop ieder mens daadwerkelijk recht heeft. Bijna zes jaar geleden hadden we een groot artikel over de familie De Gaay Fortman in Vice Versa. ‘Verbonden met ontwikkeling’, stond toen als kop op de cover. Zijn mondiale loopbaan begon in 1967 toen Bas in Zambia ging lesgeven op de universiteit. Toen hij hoogleraar werd aan het ISS, een opleidingsinstituut waar vooral  de meest talentvolle studenten uit ontwikkelingslanden komen, had de familie altijd mensen uit de hele wereld thuis in Ermelo over de vloer. De vijf dochters van Bas en zijn vrouw Ina groeiden op als echte wereldburgers. Door zijn werk op het ISS kon Bas mensen blijven ontmoeten uit de hele wereld.  ‘Als je daar de deur binnenwandelt, dan voel je dat je Nederland uit bent’, zei Bas in dat portret. Lessen Als ik de talrijke interviews teruglees die ik gedurende mijn journalistieke loopbaan met  Bas heb gedaan, dan zijn dat altijd lessen geweest die ook mij als journalist een kompas gaven en die me mede gevormd hebben. Laat ik eens wat citeren uit diverse interviews. Over goede ontwikkelingsprojecten. ‘Een goed project betekent altijd verandering. Per definitie worden mensen bij een ontwikkelingsproject in een bepaalde dynamiek gestort. Je hebt te maken met machtsverhoudingen, en daar moet je wel oog voor hebben. Veel mislukt omdat er te weinig gevoel voor die verhoudingen is.’ Over de vraag of ontwikkelingsorganisaties zichzelf overbodig moeten maken. ‘Het is heel geforceerd om te denken dat samenwerkingsverbanden maar tijdelijk zijn. We leven in een wereld die rond is en wat mij betreft moeten we met elkaar verbonden blijven in de samenwerking, ook als projecten zijn afgerond. Ik vind nog steeds dat die verbindingen tussen mensen uit verschillende culturen het belangrijkste zijn.’ Over de millenniumdoelen: ‘De millenniumdoelstellingen gaan over percentages van bevolkingen, waarvan een probleem in 2015 gehalveerd moet zijn. Het is algebra, het is abstract. Je krijgt er niemand in Nederland warm voor. Het verbindt de geesten van de mensen niet met de mensen daar.’ Over dat ontwikkelingsorganisaties hun projectenafdeling helemaal in het teken moeten stellen van lobby en spraakmakende acties. ‘Ze zouden die hele hulpgerichte afdeling in dienst moeten stellen van de maatschappelijke veranderingen, niet alleen daar maar ook hier in Nederland. De kernboodschap moet zijn dat we niet iets goeds gaan doen maar iets gaan rechtzetten. De uitdaging ligt in het rechtzetten. Het gaat om het rechtzetten van alles wat krom is gegroeid in de internationale verhoudingen. Mensen in ontwikkelingslanden hebben dezelfde rechten als wij. Het is niet een kwestie van meer of minder in de collectezak doen. Het is veel belangrijker om de pressie op te voeren en om de structuren te veranderen.’ Over de ongemakkelijke waarheid die armoede heet. ‘Wij hebben als Nederlanders nooit zo’n zin in onaangename feiten en ontsnappen liever aan die werkelijkheid. De millenniumdoelstellingen zijn verworden tot een manier om te ontsnappen aan die hele zure werkelijkheid van toegenomen ongelijkheid en een harder bestaan van veel mensen op deze wereld. Je kunt mensen niet kwalificeren op basis van minder dan een dollar per dag, maar moet kijken naar hoe ze leven. Hun bestaan wordt harder en harder. Het is niet een kwestie van statistieken en algebra.’ Vasthouden aan principes Bas is iemand die altijd goed oog heeft gehad voor die morele kant van het mondiale en nationale denken en van het vasthouden aan principes in plaats van makkelijk meewaaien met de wind die toevallig waait. Hij wil in zijn boek Moreel Erfgoed verhalen van het morele erfgoed dat verbonden is geraakt met de Nederlandse natiestaat. ‘Beginselen’, daar begint het volgens hem mee: principes, grondwaarden, richtlijnen van goed en kwaad. Die beginselen staan in deze tijd onder druk. Hij constateert een verbijsterende terugval in de Nederlandse politiek als het gaat om beginselen en moreel erfgoed. ‘Waarom heeft de Nederlandse politiek vandaag nauwelijks boodschap aan de grondwet als basis van onze rechtsorde’, vraag hij zich af. Waar ligt dat aan? Hij wil met zijn boek tegenwicht bieden aan de valse boventoon van negatief populisme. Decor van hun leiderschap Het was niet voor niets dat burgemeester Aboutaleb het eerste exemplaar kreeg uitgereikt. In tegenstelling tot landelijke politici zijn het de burgemeesters die het morele erfgoed levend houden. ‘De burgemeesters van onze vier grote steden hebben moreel erfgoed als dagelijks referentiekader’, sprak Bas tijdens de presentatie. ‘Het is het decor van hun leiderschap.’ De Rotterdamse burgervader op zijn beurt zei dat hij het een ‘feest’ vond om naar Bas de Gaay Fortman te luisteren. ‘We  hebben allebei een bijzondere dictie, een stem die uit duizenden te herkennen is.’ Aboutaleb hield een mooi betoog over hoe de morele norm de leidraad vormt voor zijn werk. En dat kan best lastig zijn voor een burgemeester die dagelijks gemiddeld 30 beslissingen moet nemen die burgers direct aangaan. Maar hij liet zien hoe je soms met die morele norm mensen kunt laten zwijgen, ook politieke tegenstanders. ‘Toen ik zei: “In Rotterdam slaapt niemand buiten”, werd dit door niemand betwist. Het is nu de norm geworden.’ Terwijl Bas het heeft over een tijd van ontwrichting, spreekt Aboutaleb liever over een tijd van ‘transitie.’ Veel mensen leven met maatschappelijke onzekerheid en zoeken een houvast buiten de bekende instituties. Zo komen ze bij mensen terecht die populisme prediken. Je staat meteen met 2-0 achter als institutie.’ Hoe uit deze verdedigende hoek te komen? In ieder geval door ons morele erfgoed te koesteren en het ten alle tijden als kompas te gebruiken. Ik ben erg benieuwd naar het boek van Bas de Gaay Fortman en samen met de ontluikende lente zal het hopelijk voor wat good vibes in onze samenleving zorgen. Bas de Gaay Fortman, Moreel Erfgoed. Uitgeverij  Prometeus, gebonden € 39,95  

Vrijdagmiddagborrel: Regeerakkoorden voor de nieuwe ontwikkelingsagenda sluiten

Door Marc Broere | 23 juni 2017

Mogelijkheden om met elkaar out of the box wat dieper over het vakgebied te praten zijn er bijna niet binnen de wereld van mondiale samenwerking, schrijft Marc Broere. Juist die ontmoeting is heel belangrijk.

Lees artikel

Het merk ‘Refugee’

Door Ayaan Abukar | 20 juni 2017

Neem ze liever op als volwaardig lid van de samenleving, dan te labelen

Lees artikel

Handel en Hulp: 10 lessen en 1 hartekreet

Door Ruerd Ruben | 19 juni 2017

Op basis van het congres ‘Hulp en Handel -de balans en de toekomst’, van afgelopen vrijdag, zette professor Ruerd Ruben zijn tien belangrijkste lessen en éen hartenkreet op een rij.

Lees artikel