Door: Selma Zijlstra
11 oktober 2017

Tags

Ontwikkelingsorganisaties zijn voorzichtig optimistisch over het regeerakkoord, maar mensenrechten-en milieuorganisaties maken zich beduidend meer zorgen. We peilden de reacties over de onderdelen migratie, ontwikkelingssamenwerking, belastingontwijking en milieu.

Door: Selma Zijlstra en Marc Broere 

De titel van het regeerakkoord, ‘Heb vertrouwen in de toekomst’, en Eduard Nazarski’s ervaringen in de Griekse tentenkampen tijdens de koude winter vorig jaar. Voor de directeur van Amnesty International leverde dat wrange gevoelens op, resulterend in een Facebookpost die al meer dan 175 keer is gedeeld. Een foto van een ondergesneeuwde tent met een bijna poëtische tekst waaruit wrange gevoelens over dit rekeerakkoord blijken:

‘Ik lees geen woord over de onwil van de EU om in Griekenland een begin van een menswaardige opvang te realiseren. En ook niets over de onwil van de rijke veilige landen om substantieel meer mensen die vluchten oorlog en vervolging op te vangen. Of te zorgen dat er voldoende budget is om eindelijk, eindelijk genoeg bij te dragen om ‘opvang in de regio’ een klein beetje draaglijk te maken. Wat is dus de boodschap van dit kabinet aan vluchtelingen? Heb vertrouwen in de toekomst. Misschien valt de winter mee dit jaar. En kom vooral niet hier naar toe. Want dat kan een van de meest welvarende landen ter wereld niet aan.’

Nazarski: ‘Het hele akkoord straalt uit: we willen zoveel mogelijk mensen weghouden. Dat we 250 mensen extra uitnodigen is mooi, maar veel te weinig. We hebben de capaciteit, we hebben acht centra moeten sluiten, en tegelijkertijd zeggen we dat ze daar moeten blijven. Ik zie niet hoe dat bescherming oplevert’, zegt hij over de telefoon.

Het regeerakkoord wil mensen terugsturen naar ‘veilige derde landen’, die ‘materieel’ voldoen aan het Vluchtelingenverdrag en waar migratieovereenkomsten mee worden gesloten. Nazarski: ‘Ik ben echt onthutst over die formuleringen. Betekent dat we concreet gaan praten met Libië, Tsjaad, Tunesië of Niger – landen met soms dubieuze regimes? Het is geen oplossing en niet conform de mensenrechtenstandaarden. De wens die uit de Turkijke-deal sprak was dat het daar veilig was, maar ze hebben mensen teruggestuurd naar Syrië zonder advocaat; vluchtelingen werden aan de grens doodgeschoten. De Vrije Universiteit presenteerde presenteerde vorige week een rapport over asiel en detentie waaruit enorme misstanden blijken. En het is maar de vraag of ze ooit erkenning krijgen als staatsburger.’

Praktisch is het ook moeilijk uitvoerbaar, verwacht Nazarski. ‘Die landen hebben bovendien niet zulke uitgebreide asielprocedures zoals wij die in de loop der jaren hebben opgebouwd. Tunesië heeft niet eens een vluchtelingenbeleid.’

Jihadrecruiters

Terwijl Nederland een afweerbeleid voert, is het zich nog onvoldoende bewust van de urgentie van de situatie in de regio, meent Nazarski. ‘UNHCR kampt met structureel te weinig geld: van de 7,5 miljard is dit jaar nog niet eens de helft binnen. Mensen leven in mensonterende omstandigheden. Er is geen schoon water, geen hygiène, mensen vriezen dood of sterven van de hitte. Vrouwen worden verkracht, jongeren zitten zonder hoop en toekomst, vatbaar voor jihadirecruiters. Het is niet alleen harteloos, maar ook dom met het oog op je eigen veiligheid en stabiliteit.’

Rutte III zet weliswaar in op meer investeringen in opvang in de regio, maar volgens Nazarski zal dit uiteindelijk een schijntje zijn van wat er echt nodig is. ‘In dit regeerakkoord zie ik geen reflectie van die situatie. Ik hoopte op een beetje élan in het regeerakkoord dat we deze situatie in internationaal verband zouden aangrijpen.’

Dat ontwikkelingssamenwerking wordt ingezet om de opvang van landen in de regio draaglijker te maken en te werken aan economische stabiliteit en rechtszekerheid in landen van herkomst, vindt Nazarski in principe geen slecht idee – zolang dat niet wordt ingezet voor grensbewaking. ‘Maar ontwikkeling is een zaak van hele lange adem. En het afweren gaat met Rutte III intussen, strenger dan het ooit was, door.’

‘Spijkerhard’

Vluchtelingenwerk noemt het akkoord op hun website ‘spijkerhard’. “Het ademt één en al afweren en uitsluiten”, zegt Dorine Manson, directeur van VluchtelingenWerk Nederland. ‘Met meer dubieuze migratiedeals wordt de verantwoordelijkheid vluchtelingen bescherming te bieden nog meer afgewenteld op landen buiten Europa. Ontwikkelingsgeld wordt besteed om vluchtelingen tegen te houden, zonder dat de mensenrechten gewaarborgd zijn. Ook de rechtspositie van vluchtelingen wordt verder uitgehold: vluchtelingen die in aanmerking lijken te komen voor een status verliezen het basale recht op een advocaat. De onzekerheid voor vluchtelingen wordt vergroot doordat een extra toetsingsmoment wordt ingelast waarbij na drie jaar wordt gekeken of het herkomstland veilig is en de verblijfsvergunning kan worden ingetrokken.’

Dat vluchtelingen niet automatisch recht hebben op uitkeringen, maar afhankelijk zijn van wat gemeentes ze ‘in natura’ geven en leefgeld, is hun ook een doorn in het oog.

Pax schrijft op hun website: ‘De nieuwe regeringen zegt de grondoorzaken van onopgeloste conflicten, migratie en terrorisme te willen aanpakken. Maar een flink deel van het nieuwe buitenlandbeleid is gericht op het actuele welbevinden van eigen bevolking en eigen economie. Dat leidt tot een beleid dat vooral gericht is bestrijding van symptomen en niet op de aanpak van oorzaken van conflicten.

‘Dit laatste komt vooral sterk naar voren in de vele maatregelen die enkel gericht zijn op het tegenhouden van migratie en vluchtelingen. Deze maatregelen dreigen de rechten en de veiligheid van migranten en vluchtelingen te ondergraven, iets dat onafhankelijke monitoring en waar nodig bijstelling vergt. Zorgelijk daarbij is dat de regering het Vluchtelingenverdrag wil aanpassen. Dit verdrag, dat de universele mensenrechten van vluchtelingen beschermt, zou juist nu moeten worden nageleefd.’

Ontwikkelingsbudget omhoog

Ontwikkelingsorganisaties zijn vooral blij dat de bezuinigingen gestopt zijn. Zo waardeert Cordaid de voorgenomen inzet van het kabinet Rutte III op het terrein van ontwikkelingssamenwerking. Directeur Kees Zevenbergen:  ‘Cordaid is verheugd met de hernieuwde waardering voor de belangrijke rol van maatschappelijke organisaties in het bieden van structurele oplossingen voor armoede en ongelijkheid. We zijn ook blij met de voorgenomen extra middelen voor vluchtelingen en de positieve waardering voor het werk van de Dutch Relief Alliance. Waar het volgende kabinet kiest voor het voortzetten van de bestaande speerpunten, pleit Cordaid voor het vergroten van aandacht voor universele (basis)gezondheidszorg, waarop de afgelopen 10 jaar zo sterk is bezuinigd.’

Maar Zevenbergen is niet alleen maar positief. Hij vindt de instrumentalisering van hulp voor eigenbelang en de minimalisering van de focus op absolute armoede heel problematisch. Ook kan hij zich niet vinden in de zeer negatieve framing over migratie. ‘Cordaid is bezorgd over de veelal negatieve toonzetting over migratie en vluchtelingen en het mogelijk heroverwegen van het Vluchtelingenverdrag. Het is vooral de gedwongen migratie en ontheemding die moet worden aangepakt. De keuze voor nieuwe focuslanden zoals Jordanië, Libanon en Irak is begrijpelijk vanuit de keuze voor opvang van vluchtelingen in de regio, maar dit mag niet ten koste gaan van de belangrijke inzet voor fragiele landen in het midden en zuiden van Afrika.’

Ook Marinus Verweij, voorzitter van PerspActive, een coöperatie van 9 christelijke ontwikkelingsorganisaties, is voorzichtig optimistisch. ‘We zijn blij dat de nieuwe regering het belang weer inziet van ontwikkelingssamenwerking. Dit is hard nodig om te werken aan toekomstperspectief voor jongeren in Afrika.’ Maar juist om de grondoorzaken van migratie aan te pakken en bij te dragen aan lokaal toekomstperspectief moet het kabinet volgens hem verder kijken dan de ring om Europa.

Jongeren

Volgens PerspActive moet de focus van het nieuwe ontwikkelingsbeleid liggen op Afrika en met name op het creëren van kansen voor jongeren in Afrika. Verweij: ‘In 2050 is Afrika’s bevolking verdubbeld en zal de gemiddelde leeftijd 18 jaar zijn. Als deze jongeren zichzelf en hun gezinnen willen kunnen onderhouden zijn jaarlijks meer dan 20 miljoen nieuwe banen nodig.’ Het vergroten van toekomstperspectief kan door het aanbieden van goede opleidingen, door te bemiddelen tussen bedrijven en jongeren, door de landbouwsector te innoveren en weer aantrekkelijk te maken en door ondernemingszin te stimuleren.

Ook Hivos benadrukt het creeëren van kansen voor jongeren, maar dan wel als doel op zichzelf en niet zozeer om migratie tegen te gaan. ‘Het is een illusie om te denken dat ontwikkelingssamenwerking migratie bestrijdt. Als er grotere welvaart komt, dan leidt dat juist tot meer migratie’, verklaart de organisatie. ‘Ontwikkelingssamenwerking moet geen instrument worden om mensen tegen te houden, maar natuurlijk moet je wel doorgaan aan het creeëren van kansen, goed bestuur, democratisering, inclusiviteit, et cetera.’ De hoop is dat de regering met deze tijdelijke extra middelen meer lange-termijn-perspectief gaat bieden voor mensen in lage- en middeninkomenslanden, en niet alleen opvang in de regio gaat verbeteren op de korte termijn.

Volgens Hivos worden de bezuinigingen bovendien slechts met 30 % teruggedraaid, en blijft 70 % van de bezuinigingen overeind staan. ‘Dat steekt schril af tegen de ambities.’

‘Halfslachtig’

OxfamNovib is nog een stukje kritischer en noemt de plannen van het kabinet ‘halfslachtig’. Het nieuwe kabinet breekt met een lange reeks van bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking, maar laat volgens de organisatie ondanks de oplevende economie na om voldoende geld uit te trekken om de internationale problemen van armoede en instabiliteit structureel aan te pakken. Ook blijft het kabinet een flink deel van het ontwikkelingsbudget in eigen land besteden, door het te gebruiken voor steun aan Nederlandse bedrijven en voor eerstejaarsopvang van asielzoekers. Wat overblijft is volgens OxfamNovib te weinig om een eerlijke bijdrage te leveren aan het behalen van de Duurzame Ontwikkelingsdoelen voor de allerarmsten.

Farah Karimi, algemeen directeur van Oxfam Novib: ‘Het is goed nieuws dat het nieuwe kabinet terugkomt op de heilloze bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking van de eerdere kabinetten Rutte. Er is te veel ongelijkheid, armoede en instabiliteit in de wereld en er moet echt geïnvesteerd worden in armoedebestrijding. Maar met de bedragen die het kabinet daar per jaar voor uittrekt, zitten we over 4 jaar nog maar op 0,55% van het nationaal inkomen (BNP), net zo laag als in 1973. Daarvan blijft ook nog eens een flink deel in Nederland zelf.’

Ook het klimaatbeleid van Rutte III zet volgens haar geen zoden aan de dijk voor de armste landen. ‘Die landen ondervinden nu al de schadelijke gevolgen, maar hebben niet de middelen om zich hiertegen te wapenen. Daardoor dreigt meer armoede, hongersnood en instabiliteit. Weliswaar wordt een klimaatfonds ingesteld, maar daarvoor lijkt geen nieuw geld gereserveerd.’ Het extra geld dat het kabinet beschikbaar maakt, gebruikt het vooral voor de gevolgen en grondoorzaken van migratie. Een verkeerde keuze, wat Karimi betreft. ‘Wat voorop zou moeten staan is niet migratiemanagement, zoals versterking van grenzen, maar een werkelijke bijdrage aan sociale en economische ontwikkeling.’

Hulp en handel bij elkaar

Ook al werd er her en der gespeculeerd dat de koppeling tussen hulp en handel misschien wordt losgelaten – directeur Daniëlle Hirsch (Both Ends) concludeert dit niet uit het regeerakkoord. Juist de passages over eerlijke vrijhandel, exportbevordering en eerlijke handelsakkoorden staan onder het kopje Ontwikkelingssamenwerking, en nergens anders wordt handel benoemd. ‘Het is goed dat het handelsdossier blijvend wordt bekeken vanuit duurzame ontwikkeling. Ook als handel elders weer wordt ondergebracht, staat hier wel eerlijke handel. Ik ga er dan ook van uit dat deze regering hoe dan ook in zal zetten om de rechten en plichten van bedrijven en burgers meer in balans te brengen’, vertelt ze via de telefoon. Het regeerakkoord biedt daarom ‘aanknopingspunten’.

Dat Ontwikkelingssamenwerking meer geld krijgt, daar is Hirsch blij mee, al vindt ze de formulering “de grondoorzaken van migratie aanpakken door opvang in de regio” tamelijk bizar. ‘Als je het hebt over de grondoorzaken aanpakken, gaat het volgens mij over het tegengaan van klimaatverandering, bevorderen van eerlijke handel, verhoging van belastingafdrachten, economische ontwikkeling, et cetera. Dus daar word je nogal op het verkeerde been gezet.’

Blij is Hirsch met de versterking van het postennetwerk, en ook dat er expliciet wordt genoemd dat Nederland zich inzet op het handhaven van mensenrechten, inclusief aanvullende financiering hiervoor. ‘Opvallend is dat milieuactivisten en inheemse volkeren niet expliciet worden genoemd, terwijl inmiddels bekend is dat mensenrechtenbeschermers uit die hoek in extreem gevaarlijke situatie verkeren. Belangrijk dat deze groepen blijvend aandacht krijgen.’

Belastingontwijking

Belastingontwijking, waarmee ontwikkelingslanden jaarlijks tientallen miljarden euro’s mislopen, is voor een aantal maatschappelijke organisaties de afgelopen jaren een groot speerpunt geweest. Als eerste kabinet ooit neemt Rutte III maatregelen over belastingontwijking in het regeerakkoord. Dat het überhaupt wordt genoemd vindt Maaike van Diepen, coördinator Taks Justice Nederland, positief. ‘Het laat zien dat journalisten, politici en maatschappelijke organisaties het onderwerp op de kaart hebben gezet’, vertelt ze over de telefoon.

Maar de vrees is dat er vooral mee wordt geschermd om belastingontwijking “aan te pakken” en dat veel van de maatregelen zullen tegenvallen. Weliswaar neemt het akkoord zich voor om een bronbelasting over rentes en royalties te heffen op uitgaande financiële stromen naar landen met zeer lage belastingen om brievenbusconstructies tegen te gaan –  maar het is volgens Van Diepen de vraag wat het kabinet eronder verstaat. ‘Zolang de substance-eisen voor brievenbusfirma’s niet worden aangescherpt, vallen daar heel veel bedrijven niet onder die wij er wel onder zouden willen scharen. Ook vragen we ons af hoe die lijst met landen met zeer lage belastingen er uit gaat zien.’

Zeer zorgwekkend vindt Van Diepen dat het plan van het vorige kabinet om transparantie te vragen van multinationals over hun belastingafdracht per land waar ze actief zijn, wordt teruggedraaid. In plaats daarvan, hoeven multinationals in het nieuwe regeerakkoord alleen te rapporteren over activiteiten in EU-landen en zogenaamde non-coöperatieve jurisdicties. Van Diepen: ‘Ontwikkelingslanden krijgen nu nog steeds geen toegang tot informatie die ze nodig hebben om te bepalen of bedrijven die actief zijn in hun land belasting al dan niet ontwijken.’

Niet blij is Van Diepen bovendien met het afschaffen van de dividendbelasting voor buitenlandse bedrijven. ‘Dit kan nieuwe belastingontwijkingroutes mogelijk maken. Grote bedrijven die hier niet economisch actief zijn kunnen in de verleiding komen zich hier op papier te vestigen vanwege dit nieuwe belastingvoordeel. Sterke belastingontwijkingsmaatregelen zijn daarom essentieel.’ Een ander ‘douceurtje’ voor buitenlandse bedrijven is de verlaging van de winstbelasting van 25 naar 21 %. ‘Zo maak je nog geen einde aan de race-to-the bottom. De dupe zijn de Nederlandse burgers en die hier de rekening voor betalen en ontwikkelingslanden die die worden gedwongen mee te doen aan de rat-race .’

Milieu

Voor milieuorganisaties is het akkoord, ondanks de lange lijst met voornemens, niet ambitieus genoeg. 49 % minder uitstoot is nog lang niet genoeg om het tij te keren – daarvoor is minstens 60 % nodig, zo schrijft Greenpeace. Daarnaast bestaat er veel kritiek over de inzet om CO2 af te vangen en op te slaan. ‘Dit lost het echte probleem niet op’, stelt Milieudefensie op hun website.

Het openhouden van de kolencentrales tot 2030 is milieuorganisaties een doorn in het oog. Volgens hen kunnen die nog veel sneller dicht.

Greenpeace en Milieudefensie wijzen er daarnaast op dat de milieubelastingen onevenredig worden verdeeld. Volgens Greenpeace komt 80 % daarvoor bij de burger terecht, en 20 % bij bedrijven.

Milieudefensie betreurt het daarnaast dat er wordt ingezet op maatregelen waarvan het volgens hun zeker is dat ze geen winst voor het klimaat opleveren, zoals meer gebruik van biokerosine in de luchtvaart. ‘Het kabinet hoopt ook dat biobrandstoffen voor het autoverkeer een grote CO2-reductie opleveren, terwijl de bestaande biobrandstoffen uit voedselgewassen alleen maar tot meer uitstoot leiden. Zo ligt de totale CO2-uitstoot van palmoliediesel drie keer zo hoog als de uitstoot van gewone diesel, omdat er in Zuidelijke landen massaal regenwoud voor wordt gekapt.’

De aangekondigde vliegheffing wordt verwelkomd, al hoeft dat volgens Greenpeace niet tot 2021 te duren. Ook het bouwen en verduurzamen van woningen zodat ze niet meer op aardgas verwarmd worden, kan volgens Greenpeace en Milieudefensie een stuk sneller dan nu voorgenomen is.

Prima dat auto’s in 2030 gasloos moeten worden, maar dat kan ook eerder, stelt Milieudefensie. En daarnaast wordt er geïnvesteerd in meer asfalt.

Greenpeace vindt het fijn dat de plannen voor windenergie blijven voortbestaan, maar die plannen mogen een stuk ambitieuzer. Jammer vindt de organisatie de subsidieregelingen op zonnepanelen worden versobert. De Nederlandse landbouw mag daarnaast best wat minder CO2 uit stoten dan in het regeerakkoord wordt voorzien, meent Milieudefensie. ‘Dit kabinet zorgt niet voor de noodzakelijke trendbreuk’, concludeert Donald Pols, directeur van Milieudefensie.

‘Een vijf’

Natuur en Milieu geeft het regeerakkoord een vijf. ‘De doelstelling van 49% CO2-reductie en inzet voor 55% is een streven, geen harde, nationale doelstelling. De voorgestelde maatregelen gaan bovendien niet ver genoeg,’ aldus Geertje van Hooijdonk, directeur a.i. van Natuur & Milieu. ‘Als we dit regeerakkoord een rapportcijfer moesten geven, dan zou dat een 5 zijn.’

‘De veestapel moet krimpen, de kolencentrales moeten eerder dan 2030 dicht en ook moeten we eerder dan 2030 streven naar een volledige verkoop van alleen nog maar elektrische auto’s. Daar ontbreekt het nu helaas aan in dit akkoord. Dit nieuwe kabinet lijkt vooral in de oude economie te willen investeren, niet in de economie van de toekomst. De oude economie moeten we zo snel mogelijk vaarwel zeggen om de doelstellingen uit het Parijs-klimaatakkoord te halen,’ stelt Van Hooijdonk.

Klimaat internationaal

Volgens Both Ends is het opvallend dat klimaat en economie uit elkaar worden gehaald. Directeur Daniëlle Hirsch: ‘De hoofdstukken over economie gaan alleen over arbeid, maar niet over verduurzaming van de economie, groene banen, hoe we een transitie naar een duurzame economie vormgeven.’

Daarnaast gaan de maatregelen binnen het klimaatbeleid alleen maar over Nederland en vermijdt het om echt stevige maatregelen te nemen. ‘Het hele rapport rept niet over subsidies aan de fossiele industrie, zowel in het binnenland als buitenland. We geven bijna twee miljard aan exportsubsidies uit in de fossiele sector, en zeggen niets over de publieke ondersteuning aan Nederlandse bedrijven die direct of indirect bijdragen aan de winning van olie en gas overzees; Shell, of Rotterdam als doorgeefluik van LNG, havenontwikkelaars en grote schepenbouwers. Het akkoord zwijgt in alle talen over de activiteiten en investeringen van de Nederlandse fossiele industrie in het buitenland.’

En dat terwijl Nederland in Europa wil pleiten voor meer emissiereductie. ‘Op  dit moment is Nederland een van de slechtst presterende EU-lidstaten. Zonder echte doorbraken in beleid in eigen land,  zal het niet makkelijk zijn andere lidstaten te overtuigen dat er een tandje bij moet. Het is fijn dat er wordt gepretendeerd ambitieuze doelstellingen na te jagen, maar de doorbraken die je verwacht zoals het stopzetten van fossiele subsidies, het vergroenen van landbouw en economie en maatregelen in de luchtvaart, zie ik daarbij niet terug. We moeten veel harder gaan.’

 

 

 

 

 

Selma Zijlstra

Selma Zijlstra is redacteur en journalist bij Vice Versa. Ze studeerde Internationale Betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Groningen (BA) en haalde haar master in Conflict Studies and Human Rights (cum laude) aan de Universiteit Utrecht. Haar specifieke interesses zijn: geweldloos verzet, handel(spolitiek), arbeidsomstandigheden, gender, conflict, landrechten en wetenschappelijke evaluaties (en voor zover mogelijk de combinaties daartussen).

 

‘Leren van evalueren’: de hoogtepunten

Door Ayaan Abukar | 16 oktober 2017

Stellen impactevaluaties de juiste vragen? Tijdens de bijeenkomst ‘Leren van Evalueren’ stond deze vraag centraal. Een van de (vele) conclusies: evalueren kan creatiever – het is immers niet alleen een kunde, maar ook een kunst. Een verslag.

Lees artikel

Vrijdagmiddagborrel: Minister voor Migratiebeperking

Door Marc Broere | 13 oktober 2017

Afgaande op de tekst van het Regeerakkoord, zou er op het visitekaartje van de opvolger van Lilianne Ploumen maar één functieomschrijving kunnen staan, schrijft Marc Broere in zijn column: Minister voor Ontwikkelingssamenwerking en Migratiebeperking.

Lees artikel

De Kolencruise: tegenmacht voor schone én eerlijke energie

Door Marc Broere | 12 oktober 2017

Op vrijdagmiddag 3 november vragen ActionAid, PAX en Vice Versa op een  bijzondere manier aandacht voor schone én eerlijke energie. Tijdens een ‘Kolencruise’ door de Amsterdamse haven laten we zien hoe de stroom die uit ons stopcontact komt niet alleen het klimaat bedreigt, maar ook hoe mens en milieu iedere dag geraakt wordt door de verwoestende kolenmijnbouw in landen als Colombia en Zuid Afrika. Ook gaan we in gesprek over innovatieve acties van burgers tegen kolen en voor duurzame energie.

Lees artikel