Door: Selma Zijlstra
1 februari 2016

Tags

Schermafbeelding 2016-02-01 om 12.41.26

Verkiezingen in Burkina Faso

Vandaag de aftrap van ‘Vice Versa verkent: Uganda votes!’ ACHTERGROND – 2016 wordt een spannend jaar voor democratie in Afrika, met liefst 19 verkiezingen voor de deur. Maar verkiezingen of niet: volgens ‘de lijstjes’ stagneert de democratie in het continent. Waarom lijkt het maar niet op te schieten? 2015 was een jaar met tegenstrijdige ontwikkelingen voor de democratie in Sub Sahara Afrika. In Nigeria won de oppositie voor het eerst in de geschiedenis van het land, en maakte president Goodluck Jonathan zonder morren plaats voor een nieuwe leider. Burkina Faso kreeg vrije verkiezingen en sloot daarmee een roerig overgangsjaar af, dat begon in 2014 toen protesten president Compaore – toen dertig jaar aan de macht – verdreven. Elders op het continent pakten protesten minder goed uit. In Burundi ontaardde de opstand tegen een derde presidentstermijn in een grote vluchtelingencrisis. Eveneens aanhoudende crisis in het verscheurde CAR, waar het hoogste Hof deze maand de verkiezingen ongeldig verklaarde. Daarnaast verstevigden autoritaire leiders hun grip. Voor de Rwandese Paul Kagame werd een derde termijn mogelijk doordat de bevolking hem in een referendum toestond de Grondwet te veranderen. Ook in DRC Congo probeert de heersende president Kabila via allerlei wegen zijn macht op het land te verstevigen. En de Ethiopische president Teshome kreeg de twijfelachtige eer 100 % van de stemmen te behalen. Naamloos42016 belooft opnieuw spannend te worden met liefst 19 verkiezingen op het continent Dan is het de beurt aan onder andere Oeganda, Niger, Zambia, Congo, Somalië en Ghana (zie kader) om de democratische balans op te maken. Eerlijk en vrij? We zijn inmiddels ruim twee en een half decennium verder na de hoopvolle ‘democratische golf’ van de jaren ’90, toen het een na het andere autoritaire regime omviel. Verkiezingen in Afrika zijn nu vanzelfsprekend. Maar minder vanzelfsprekend is dat die verkiezingen ook eerlijk en vrij zijn. Niet zelden wordt een verkiezingsstrijd gekenmerkt door fraude, intimidatie van tegenstanders, zijn electorale commissies niet onafhankelijk, of wordt de staatskas gebruikt voor campagnes. Zoals William Gumede van de Zuid-Afrikaanse Democracy Works Foundation het uitdrukt: ‘Dictators gebruiken verkiezingen om te worden herkozen.’ Verkiezingen zeggen daarom weinig over de staat van democratie en goed bestuur in een land. Dus gebruiken we liever andere graadmeters, zoals lijstjes en indexen. Die zijn het allen eens: de beloftevolle opmars van democratie sinds de jaren ’90 is knarsend tot stilstand gekomen. Maar, de onderlinge verschillen op het continent zijn groot. De lijstjes Zo zag de Mo Ibrahim index dat Afrika er als geheel slechts een heel klein beetje op vooruit ging ten opzichte van vorig jaar. 33 landen verbeterden hun bestuur, 21 landen gingen erop achteruit. Ivoorkust liet flinke vooruitgang zien, doordat de huidige regering stabiliteit bracht na een burgeroorlog. Maar Zuid-Soedan, waar burgeroorlog opnieuw uitbrak, daalde dramatisch. Schermafbeelding 2016-02-01 om 12.56.17 Bron: Mo Ibrahim Index Grote verschillen ook tussen de top en onderkant van de lijst: Somalië (8,5 punt), CAR en DRC, liepen ver achter op de top presteerders Mauritius (score: 79.9 punt), Kaapverdië en Botswana. Toppers overigens, die het er nu een beetje bij lijken te laten zitten: alle drie de landen scoorden slechter ten opzichte van vorig jaar.

‘Dictators gebruiken verkiezingen om te worden herkozen.’

Nemen we de index wat verder onder de loep, dan zijn de scores ook heel verschillend per thema. Er is winst op het gebied van de rechtsstaat, politieke participatie en vrijheid van verkiezingen, terwijl het met de mensenrechten, vrijheid van pers en associatie een stuk slechter gaat. Nationale veiligheid is ernstig verslechterd, getuige het aantal crises, en het gaat ook niet goed met de accountability, waaronder bijvoorbeeld corruptie valt en het gebruik van geld voor publieke middelen. Human development (onderwijs, gezondheidszorg en welzijn) scoort op de gehele index het best, iets dat verrassend genoeg niet gepaard gaat met duurzame economische groei – de categorie die het sterkste daalde. De Economist Intelligence Unit (EIU) ziet ook heel minimale vooruitgang de laatste jaren. Inderdaad: verkiezingen genoeg. Maar met politieke participatie, burgerlijke vrijheden en een goed functionerende overheid is het nog niet goed gesteld. 23 landen markeert de EIU als autocratie: alle instituties zijn er wel, er is ook wel een grondwet, maar in de praktijk is alle macht geconcentreerd in de handen van één persoon of partij. Er is slechts één land dat zich volgens de maatstaven van The Economist een volledig geconsolideerde democratie mag noemen (Mauritius). De EIU wijst onder meer op de gebrekkige verandering van de macht, en de toename van repressie. Dan Freedom House: eenzelfde beeld van stagnatie in de laatste jaren. 22 landen in Sub Sahara Afrika worden als niet vrij gezien, 21 zijn gedeeltelijk vrij en 8 helemaal. De score is zelfs slechter dan in 2000 (11 vrij, 21 gedeeltelijk, 16 niet). Zorgen zijn er vooral over de rechsstaat, corruptie, vrijheid van expressie en associatie en discriminatie tegenover vrouwen en de LGBT-gemeenschap. Schermafbeelding 2016-01-30 om 17.00.39 Bron: Freedom House Minder tevreden De algehele stagnatie gaat niet onopgemerkt onder Afrikaanse bevolking. Vergeleken met drie jaar geleden, is de tevredenheid met democratie volgens de Afrobarometer erop achteruit gegaan van 50 naar 46 %. Er is wel een krappe meerderheid van 52 % die zegt in een volledige democratie of een democratie met enkele problemen te leven, maar ruim een derde heeft in het geheel niet het idee in een democratie te leven, of leeft in een democratie met grote problemen. Ook hier weer grote verschillen tussen landen: 72 % van de mensen in Namibië zijn tevreden, maar slechts 11 % in Madagascar. Meer vertrouwen is er in vrije en eerlijke verkiezingen: zeven op de tien vond deze “eerlijk en vrij”. Chaotisch Afrika is daarmee overigens geen uitzondering op de wereld. Het zijn chaotische tijden voor democratie in de hele wereld. Freedom House gaf dit jaar voor de tiende opeenvolgende keer aan dat de vrijheid wereldwijd daalt. Vanwaar die stagnatie? Dat heeft alles te maken met de daling van groei in China, waardoor de grondstoffenprijzen dalen. William Gumede: ‘Dat is slecht voor de Afrikaanse economie. De bevolking eist een daarop een antwoord van de regering en vraagt om democratische verandering. Machthebbers reageren met meer repressie. Twee heel tegengestelde bewegingen dus.’ De stagnatie in democratie wereldwijd heeft tot gevolg dat autoritaire leiders meer zelfvertrouwen krijgen, observeert Thomas Carothers, vice-president van de Carnegie Endowment for International Peace. ‘Autoritaire ontwikkelingsmodellen krijgen meer geloofwaardigheid. Het Westen heeft zijn dominantie verloren en China’s economische groei deed het geloof in autocratische regimes stijgen.’ De mislukte pogingen om met wapens democratie in te stellen in het Midden-Oosten, deed het westerse gehamer op democratie ook geen goed. En xenofobie en de onmacht om de vluchtelingencrisis in Europa op te lossen, boet in op de Europese soft power.

‘Het Westen heeft zijn dominantie verloren en China’s economische groei deed het geloof in autocratische regimes stijgen.’

Daarnaast heeft de opkomst van radicalisme en terrorisme Afrika ernstig ontwricht. Dat zien we bijvoorbeeld in Mali, toonbeeld van democratie, dat zwichtte onder extreme druk van terroristische groeperingen. En ook Niger, Tsjaad, Kenia en Nigeria zitten ermee in hun maag. De war on terror biedt regeringen bovendien een uitgerekende kans om vrijheden te beperken. Lastig project Die recente ontwikkelingen maken het er niet gemakkelijker op voor de landen die toch al niet zo democratisch waren. Waarom blijft democratie dan zo’n moeilijk project? Vaak wordt gekeken naar de vroegere koloniale heersers. Met hun kunstmatige staatsvorming zouden ze de boel voor Afrika hebben verpest. Te gemakkelijk? Gumede: ‘Het is deels waar. De instituties die we erfden van de koloniale tijd waren autocratisch. Parlementen maakten wetten voor de kolonisten, niet voor de bevolking; de politie was er niet om mensen te beschermen, maar om hen koest te houden. Maar de onafhankelijke regeringen die daarna kwamen, deden ook niet echt hun best om die meer democratisch te maken.’ Afrikaanse landen erfden niet alleen autocratische instituties, maar ook etnisch en religieus verdeelde maatschappijen. Carothers: ‘Een democratie probeert balans te vinden tussen groepen, maar dat is moeilijk. Vaak wordt de macht met geweld gegrepen en trekt de ene groep de andere groep voor.’ En in landen waar instituties zwak zijn, en er iemand eenmaal de macht heeft gegrepen, dan laat die vaak niet meer los. Afrika had nóg een valse start. Democratisering begon in landen waar nog veel armoede was. Als je iedere dag honger hebt, ga je niet nadenken over democratie. Daarnaast is de bevolking nog weinig onderwezen. Een Oegandese arme boer op het platteland, die geen onderwijs heeft gehad, wil vooral stabiliteit en vrede. En stemt voor president Museveni: die zegt immers dat hij de vrede bewaart, en die hem nog geld en cadeautjes geeft ook in ruil voor zijn stem. Een kritische massa die machthebbers in de gaten houdt ontbreekt. Bovendien ziet Carothers gevaar in de zogenaamde ‘hulpbronnenvloek’. Olie in combinatie met zwakke instituties is een recept voor problemen. ‘Hulpbronnen hebben de neiging om macht te centraliseren. Het is een gratis bron van enorm veel geld wat niet aan burgers wordt besteed. Corruptie bij zwakke instituties veroorzaakt ook woede. Boko Haram bijvoorbeeld, is niet alleen een religieus conflict, maar vindt zijn oorsprong ook in corruptie en ongelijkheid.’ Niet mislukt  Als je zo kijkt naar die belemmerende factoren, is het best knap te noemen dat een deel van Afrika zich in zo’n vijftig jaar tijd toch nog redelijk democratisch heeft ontwikkeld. Zeggen dat het democratische experiment is mislukt in Afrika gaat dan ook te ver. Anno 2015 staat het er al een stuk beter voor dan in 1970, toen Afrika slechts vier democratieën kende. Dat leiders überhaupt al pretenderen democratisch te zijn, en verkiezingen willen, is volgens Carothers een stap vooruit. En volgens hem hoeft Afrika zich niet te excuseren voor de rest van de wereld. ‘We bekijken Afrika nog wel eens als het verloren continent, maar Afrika doet het niet slechter dan het Midden Oosten, of Eurazië.’ Inderdaad: in Afrika steken er nog heel wat groene en gele lichtpuntjes af tegen een blauwe achtergrond. Schermafbeelding 2016-02-01 om 12.28.19 Bron: Freedom House Positieve trends genoeg, ziet ook William Gumede. ‘In Ghana maakt de regering grote stappen vooruit met sociale diensten. Nigeria pakt corruptie aan en Namibië bouwt langzaam aan een democratie.’ ‘Hoopvol is dat Afrika meer verbonden is met de wereld’, vindt Carothers, ‘en wordt gezien als plaats van mogelijkheden. Jonge zakenmannen willen blijven omdat ze er betere kansen hebben.’ Ook ziet Carothers langzamerhand beter leiderschap toenemen. ‘In parlementen zie je jonge, betere leiders opstaan. Afrikanen nemen meer verantwoordelijkheid voor hun eigen leiderschap.’ Activisme Maar de grootste belofte voor verandering komt misschien nog wel vanuit de maatschappij zelf, waar een nieuw soort energie is ontstaan. Carothers: ‘Er zijn ontzettend veel dynamische groepen en bewegingen die echt iets willen veranderen.’ Dat blijft niet alleen beperkt tot de civil society. Gumede: ‘Het grootste deel van de Afrikaanse bevolking eist nu echt democratie en willen verkiezingen. Dat geeft enorm veel vertrouwen.’ Want waar wel eens wordt gedacht dat democratie niet iets voor Afrika is, wijst de Afrobarometer uit dat het overgrote deel van de Afrikanen democratie wil. En dat zijn er nu, met 73 %, een stuk meer dan zo’n tien jaar geleden, toen nog maar 63 % daar behoefte aan had. Volgens de Afrobarometer zijn Afrikanen bovendien steeds meer georiënteerd op de kwaliteit van instituties, en minder op de populariteit van hun ‘Big Men’. Meer dan driekwart van de Afrikanen wijzen een eenpartij stelsel af, en met dictators hebben de meesten (80%) het al helemaal gehad.

‘Mensen eisen nu echt democratie en willen verkiezingen. Dat geeft enorm veel vertrouwen.’

De meeste energie zit in Afrika’s jeugd, die zat is van werkloosheid en ongeduldig snakt naar verandering. De revoluties in Noord-Afrika, gedreven door jongeren, zijn voor een deel mislukt, toch is Tunesië een geslaagd experiment in democratie geworden. In Zuid-Afrika zijn nieuwe vormen van activisme, waar studenten zonder gepolitiseerde agenda democratisering van het onderwijs eisen. Ook tijdens de “Black Spring” in Burkina Faso en opstanden Senegal waren het voornamelijk jongeren die de straat opgingen. ‘Deze bewegingen zijn hoopvol, en verdienen onze steun’, aldus Carothers. Technologie doet de rest. Jongeren kunnen zich met mobieltjes en social media steeds beter organiseren. Bovendien heeft de bevolking door de opkomst van internet en mobiele telefoons meer toegang tot informatie. Gumede: ‘Vroeger hadden mensen geen flauw idee wat hun leiders deden, nu kunnen ze hun leiders beter in de gaten houden. En weten ze ook wat er in de wereld gebeurt.’ Apps voor transparantie zijn populair. Bovendien kan de oppositie mensen veel beter bereiken via telefoons, en zijn ze niet langer compleet afhankelijk van staatsmedia. Technologische snufjes tijdens verkiezingen maakt fraude moeilijker. 2016… Wat kunnen we met al die tegengestelde ontwikkelingen verwachten? Want met protesten kan het drie kanten op: of ze leiden tot verandering (Burkina Faso), of tot meer geweld (Burundi) of repressie (Oeganda). ‘Op de korte termijn zal de staat wanhopig proberen zijn macht te behouden’, voorspelt Josh Maiyo, politicoloog aan de Universiteit Leiden. ‘We zullen de komende weken, in aanloop naar de Oegandese verkiezingen, meer militairen en paramilitairen zien in Uganda, en meer politie op straat. In Rwanda hetzelfde. In Burundi zal niet zo snel verandering komen. Maar op de lange termijn, wanneer de bevolking blijft vragen om democratie en wellicht beter in staat is zich te verenigen, dan zullen we langzamerhand een uitbreiding zien van de democratische ruimte.’ Dit artikel is de aftrap van ons online kennisdossier Uganda Votes. Houdt de komende weken onze website in de gaten voor veel meer verdieping over democratie, Afrika en Oeganda. Volg ons op Twitter (#UgandaVotes) en Facebook.

Selma Zijlstra

Selma Zijlstra is redacteur en journalist bij Vice Versa. Ze studeerde Internationale Betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Groningen (BA) en haalde haar master in Conflict Studies and Human Rights (cum laude) aan de Universiteit Utrecht. Haar specifieke interesses zijn: geweldloos verzet, handel(spolitiek), arbeidsomstandigheden, gender, conflict, landrechten en wetenschappelijke evaluaties (en voor zover mogelijk de combinaties daartussen).

 

Het merk ‘Refugee’

Door Ayaan Abukar | 20 juni 2017

Neem ze liever op als volwaardig lid van de samenleving, dan te labelen

Lees artikel

Handel en Hulp: 10 lessen en 1 hartekreet

Door Ruerd Ruben | 19 juni 2017

Op basis van het congres ‘Hulp en Handel -de balans en de toekomst’, van afgelopen vrijdag, zette professor Ruerd Ruben zijn tien belangrijkste lessen en éen hartenkreet op een rij.

Lees artikel

Vrijdagmiddagborrel: Tussen feiten en fictie

Door Marc Broere | 16 juni 2017

Ook binnen de wereld van ontwikkelingssamenwerking is het gebruik van alternatieve feiten in opkomst en vindt steeds meer framing plaats, schrijft Marc Broere in deze Vrijdagmiddagborrel.

Lees artikel