Door: Kathleen Ferrier
5 februari 2018

Tags

Terwijl de Europa fragmenteert en de Verenigde Staten van Amerika ieder moreel gezag verliest, is China bezig haar economische, militaire en politieke macht razendsnel uit te breiden en te versterken. Velen weten nog niet goed hoe tegen de Chinese expansie aan te kijken, schrijft Kathleen Ferrier. Heeft China het kaliber van een wereldleider, of is China niets meer of minder dan een moderne kolonisator?

Voor een antwoord op deze vraag zouden we naar de AIIB kunnen kijken. De AIIB, Asian Infrastructure and Investment Bank, de Aziatische Bank voor Investeringen en Infrastructuur, werd op 16 januari 2016 opgericht. In feite betekende die oprichting een seismische verandering in de wereld der ontwikkelingsbanken. Voor het eerst werd er namelijk een bank opgericht zonder dat de VS, dat de afgelopen zeven decennia het systeem van de  financiële wereld domineerde, daartoe toestemming verleende.

Sterker nog, de AIIB zou gezien kunnen worden als het antwoord van China op het feit dat, zowel bij de Wereldbank als bij het Internationaal Monetair Fonds, onlangs herhaaldelijk aandringen het land nooit de juridische positie gekregen heeft waar het, gezien haar bijdrage aan de wereldeconomie, recht op zou hebben.

China was het wachten moe en richtte haar eigen bank op. Inmiddels zijn er 84 lidstaten, waaronder ook Nederland. De VS en Japan zijn de enige G7 landen die geen lid zijn. Er is geïnvesteerd in meer dan twintig projecten, voor een totale waarde van, tot nu toe, 4 miljard US$.

Grondstoffen

Volgens sommigen moet de bank vooral gezien worden als het financieringsinstrument van het Belt and Road Initiative (BRI), het ambitieuze plan dat met de herleving van de oude Zijderoute, beoogt vele miljarden te investeren in de aanleg van (spoor)wegen, pijpleidingen, vliegvelden, dammen, dijken en havens. Alles om handel tussen China en de rest van de wereld te bevorderen. Natuurlijk met het oogmerk de onverzadigbare honger van China naar grondstoffen, te bevredigen. De bijna 1.4 miljard Chinezen hebben de afgelopen decennia een duizelingwekkende ontwikkeling doorgemaakt. Miljoenen zijn uit armoede gehaald en het beleid richt zich nu op het stillen van de honger naar consumptie producten van de snel groeiende middenklasse. En daar zijn grondstoffen voor nodig.

Bij de viering van het twee jarig bestaan van de AIIB werd duidelijk dat men grootste plannen heeft. Directeur Jin Liqun kondigde aan dat de bank haar vleugels verder uit zal spreiden door dieper in Afrika en breder in Zuid-Amerika te opereren.

Moderne Kolonisator

Is China hierdoor een moderne kolonisator? Ik ben zelf dochter van een land dat een kolonie geweest is en al was de koloniale tijd al voorbij toen ik geboren werd, de gevolgen van het kolonialisme werken door. Zoals de diepgewortelde gevoelens van superioriteit én van inferioriteit die nog steeds een grote rol spelen in de manier waarop zwarte en witte mensen, ook in Nederland, zich verhouden tot elkaar. Die gevoelens zijn het gevolg van het opleggen van bestuur, politiek, religie, waarden en normen van de kolonisator in de kolonie.

Dat is een soort kolonialisme dat China niet verweten kan worden. China heeft immers het beleidsprincipe zich niet te mengen in de binnenlandse aangelegenheden van landen waarmee het zaken doet. Hierachter schuilt natuurlijk ook een eigenbelang in de trant van “wat u niet wilt dat u geschiedt…”: China duldt geen inmenging in haar interne aangelegenheden.  De vergelijking gaat deels wel op als men verwijst naar het schaamteloos weggraaien van rijkdommen en grondstoffen uit andere landen.  Maar is China daarmee de moderne kolonisator?

Dat hangt natuurlijk allereerst af van die landen waarmee China handel drijft en de verhouding tussen beide landen. China is een machtig land waar de wereld niet meer om heen kan. Maar we moeten wel kritisch blijven. Deals met Oost Europese en Centraal Aziatische landen doen vermoeden dat men wel erg gretig is en (te) gemakkelijk akkoord gaat met Chinese voorwaarden.

China leert snel

En dat terwijl China, in tegenstelling tot de voormalige kolonisatoren, zich een land toont dat snel leert.  Toen de Chinezen eind vorige eeuw begonnen met het aanleggen van stadions, paleizen, wegen en dammen in Afrika werden ze allereerst als helden binnengehaald. Eindelijk een donor die zich niet met interne aangelegenheden bemoeit en die niet moraliserend met het vingertje zwaait. Eindelijk een donor die de broodnodige infrastructuur wil financieren, anders dan de gebruikelijke, die vooral interesse toonden in het financieren van maatschappelijke projecten, onderwijs en gezondheidszorg.

Toen echter na verloop van tijd bleek dat de wegen binnen de kortste keren gaten vertoonden en dat vooral Chinezen profiteerden van de ontstane werkgelegenheid, begon men in Afrika te morren. En China leerde: de kwaliteit van de geleverde producten is verbeterd en de werkgelegenheid komt nu ook de lokale bevolking ten goede. China is dus geen moderne kolonisator.

China nieuwe wereldleider?

Maar is China een nieuwe wereldleider? De afgelopen jaren heeft China zich steeds meer internationaal gepositioneerd als een grootmacht die niet alleen economisch, maar ook militair en politiek een speler van formaat is. Daarbij zeer geholpen door de verkiezing van Donald Trump als president van de VS. De gaten die dit land laat vallen op gebied van internationale afspraken (Paris Declaration) maar ook waar het om moreel leiderschap gaat, worden graag opgevuld door China en President Xi Jinping.

Maar of China zich daarmee een wereldleider toont, waag ik te betwijfelen, vanwege de situatie in het land. Een land waar vrijheid van meningsuiting en respect voor minderheden onder druk staan en waar geen ruimte is voor een maatschappelijk middenveld, kan geen wereldleider kunnen zijn.

Westerse waarden

Natuurlijk klinkt dit kolonialistisch. Ik noem hier westerse waarden die horen bij een meer-partijen democratie. Maar zonder dat ik kolonialistisch wil overkomen, zou ik ervoor willen pleiten veel meer de dialoog met China op te zoeken, onder andere over dat maatschappelijk middenveld. De afgelopen jaren is versterking van het maatschappelijk middenveld in het beleid op gebied van Internationale Handel en Ontwikkelingssamenwerking geen prioriteit geweest. Het lijkt mij de hoogste tijd om daar verandering in te brengen.Niet dat ik daarmee terug wil naar de oude tijden van “hulp”, integendeel.

In de meer dan vier jaar dat ik in Hong Kong woon, heb ik veel gereisd in de regio. In China, maar ook landen als Myanmar, Bangladesh, Indonesië en Cambodja, lijkt de behoefte aan een sterk maatschappelijk middenveld met de dag toe te nemen. Als kracht tegen regimes die steeds meer autoritaire trekken vertonen. Uiteindelijk moet het kritische geluid niet van buitenaf, maar uit de landen zelf komen.

Dat willen bevorderen lijkt in de context van China, waar ieder geluid tegen de regering steeds minder ruimte krijgt, wellicht naïef. Maar niets zeggen, om China te vriend te houden, of juist je afkeren van het land, omdat je het regime niet wilt steunen, is vandaag de dag geen optie meer. Veel beter lijkt het mij een lidmaatschap zoals dat van de AIIB te benutten de dialoog over de rol van het maatschappelijk middenveld, te beginnen bij economische ontwikkeling, op gang te brengen. Ik hoop van harte dat Nederland haar lidmaatschap gebruikt daartoe de ruimte op te zoeken.

Kathleen Ferrier is docente aan de Hong Kong Baptist University en ‘honorary-professor’ aan de Asian University for Women in Bangladesh. Van 2002 tot 2012 was ze Tweede Kamerlid van het CDA en  woordvoerder ontwikkelingssamenwerking en passend onderwijs. 

Kathleen Ferrier

Vrijdagmiddagborrel: Over ophef en ongelijkwaardigheid

Door Marc Broere | 16 februari 2018

Hoewel we mooie termen als internationale samenwerking hebben bedacht, blijft ongelijkwaardigheid tussen donor en ontvanger de rode draad binnen ontwikkelingssamenwerking. Daarom moet je altijd extra beducht blijven voor excessen, schrijft Marc Broere in zijn Vrijdagmiddagborrel.

Lees artikel

Duurzame palmolie draait om landrechten

Door Joris Tielens | 15 februari 2018

Niet ontbossing is het grote probleem in Indonesië, maar gebrekkige landrechten, stellen een milieu-activist èn de directeur van IDH in Indonesië. Over de aanpak verschillen ze van mening, maar allebei zien ze een grote rol voor de overheid.

Lees artikel

De paradox van palmolie

Door Dominique van de Kamp | 14 februari 2018

Palmolie: een wondermiddel waar we bijna niet zonder kunnen en een bestanddeel met bedenkelijke bijwerkingen. In aanloop naar het grote palmoliedebat op 16 februari zoekt Dominique van de Kamp uit hoe en waarin we de olie in het dagelijks leven tegenkomen – en kunnen vermijden.

Lees artikel